This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken Steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.
+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can't off er guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books white helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the füll text of this book on the web
at|http : //books . google . com/
über dieses Buch
Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfügbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde.
Das Buch hat das Urheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch, das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist.
Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei - eine Erin- nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat.
Nutzungsrichtlinien
Google ist stolz, mit Bibliotheken in partnerschaftlicher Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nichtsdestotrotz ist diese Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen.
Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien:
+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche für Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden.
+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials für diese Zwecke und können Ihnen unter Umständen helfen.
+ Beibehaltung von Google -Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht.
+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein, sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben.
Über Google Buchsuche
Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser Welt zu entdecken, und unterstützt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen.
Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter http : //books . google . com durchsuchen.
Digitized by VjOOQ IC
Digitized by VjOO^ IC
Digitized by VjOOQ IC
Digitized by VjOOQ IC
Digitized by VjOOQ IC
«tt""'
A ?*^^M
*'' V *
lA
Digitized by VjOOQ IC
^ DIB
GESCHICHTSQUELLEN
DES
BISTHÜMS MÜNSTER.
HEEAüSGEaEBEN
yoN
FREUNDEN DER VATERLÄNDISCHEN GESCHICHTE.
SECHSTER BAND:
KERSSENBROCHS WIEDERTlDFEROESCHICHTE
ZWEITE HÄLFTE.
■^> HK <»■
MÜNSTER.
DRÜCK UND VERLAG DER THEISSING'SCHEN BUCHHANDLUNG.
18 9 9.
Digitized by VjOOQ IC
HERMANNI A KERSSENBROCH
ANABAPTI8TICI FUR0RI8
HOMSTERIDH IlVCLITiH WESTPHALIIE METROPOLIH ETERTENTIS
mSTOmCA NARRATIO.
IM AUFTEAGE DES YEREINS FÜB VATER- LÄNDISCHE GESCHICHTE UND ALTEETÜMSKUNDE
HEBAÜS6EGEBEN YON
DR. H. DETMER
ZWEITB HÄLFTS.
»> X <»
MÜNSTER
DRUCK UND VERLAG DER THEMSmCTSCHEN BUCHHANDLUNG.
18 9 9.
Digitized by LjOOQIC
:i'T Vfi';:-
rUi.LlC LiDIlARY
937419A
y-^'v n. Lr-Nox and
T". ?/■>■ r .'"N'l'AilONS
Digitized by VjOOQ IC
Porro nbi senatns per hanc transactionem in omnes urbis paroeciales ecclesias ins designandi concionatores assecntns fn- isset, bis illnd legibns commnniri volnit, qnamm epigraphe haec est:
^Snccinctnm mnnicipalinni legnm excerptnm earnm rernm, qnae ad senatns Monasteriensis anctoritatem pertinent^. Cnm onmis in timore Domini vivendi ratio ex verbo Dei proflnat, qnod per pios concionatores popnlo annnnciatnr, necesse itaqne est ad conservandam christianam rempnblicam, nt fideles et pii concionatores constitnantnr, qni (nt Panlns inqnit)' ido- nei sint, nt alios qnoqne doceant et recte sermonem veritatis dispensent. Homm antem tot snnt eligendi, qnot pro reipnblicae amplitndine snfßciant Singnlis itaqne parochiis dno praefici- entnr, qni modo seqnenti ordinabnntnr.
Primnm singnlae paroeciae dnos vires pietate et doctrina praecellentes designabnnt, qnos ad concionandi mnnns ntiles esse indicaverint. Deinde ex toto paroecianomm nnmero qnatnor eli- gentnr, qni designatos istos ecclesiastas ad examinatores a se- natn, tribimis ac mechanicomm praefectis constitntos addncant. Hinc examinatores perdivini nnminis invocationem *delectos et«p. 350. ad se addnctos, nt scriptnra habet, diligenter probabnnt et, si ad ministerinm verbi idonei fnerint, ipsos ad popnlnm, a qno
') Ein deutsches Original ist bis jetzt nicht nachweisbar. Nur dnrch Kerss. sind nns diese ^Grandzüge der eyangelischen KirchenTerfassung der Stadt Münster^ erhalten. Einen Abdruck derselben giebt CA. Cornelius: M. A. n. 8. 317 £f., eine Charakteristik derselben ebendas. 8. 147 £f. Mit Recht macht er aber M. G.-Q. II. EinL S. 53 Anm. darauf aufinerksam, dafs diese Bekanntmachung erst von dem neuen Rate erlassen wurde, dessen Wahl am 3. M&rz Kerss. chronologisch ungenau erst weiter unten berichtet.
«) 2 Tim. 2, 2.
Digitized by VjOOQ IC
386 ^ Anno 1533 acta.
electi snnt, redncent ibiqne in conspectn omniam paroecianonun ipsis officii sni admonitis ovicolas Christi fideliter committenty snbditos qnoque, qua benevolentia et benignitate erga ipsos af- fecti esse debeant, commemorabnnt. Tandem hanc conciona- tornm vocationem publica ad Denm facta deprecatione confir- mabnnt, qni hoc susceptnm ministerinm in aagmentnm gloriae snae et commonem omnimn salntem fortnnare dignetor.
Concionatores itaque sie ordinati circa dispensationem yerbi et sacramentorum nee non in aliis ecclesiasticis functionibns certas formas ac ceremonias sacris literis conformes cnm senatns, tribnnorum ac mechanicomm praefectomm consensn et anctori- täte constituent constitutasqne inyiolate servabnnt.
Praeterea cnm plnrimum reipublicae intersit, nt inyentns bene educetnr et quotidianis virtatam incrementis exercitata ad pnblicae societatis gnbernacola adolescat, senatns virnm probom, pinm et doctum scholae pnblicae praeficiet, qni cnm examina- toribns consilio commnnicato ea, qnae ad scholasticam discipli- nam necessaria et ntilia esse yidebnntnr, senatn anctore coa- stitnet ^
Ad haec dno a senatn pnblico stipendio conducti sacras literas et veteris et novi testamenti legent et interpretabnntnr, cni rei locus commodus designabitnr. In singulis paroeciis gazo- philacia erigentnr diaconique eligentnr, qni diebns dominicis collectas sub concione pecnnias aliasqne pensiones ratione trans- actionis inter principem et senatum initae' piis usibns desti- natas vera panpertate afflictis erogent.
Senatus duos vires solertes, duos qnoque tribuni, et toti- dem mechanicomm magistri constituent, qni per totam urbem publicomm mendicomm euram gereutes accurate de eomm pa- tria, de parentibus et educatione, de yitae innocentia, de cor- •p. 351. poris imbe*cillitate, quibusque exercitiis sint occupati, inquirent, ut eleemosynis digni certis notis insigniti alantur, indigni vero ac ignoti ad suos relegentur. Nam impudentibus saepe mendicis male erogantur eleemosjnae.
^) Von der Errichtung einer evangelischen Schale erzählt Kerss. gleich weiter unten. Darüber aber, dafs eine Schulordnung wirklich aus- gearbeitet wurde, fehlt jede Nachricht.
«) Vgl. Bd. 1 S. 376 Artikel 7 des Vertrages.
Digitized by VjOOQ IC
Aimo 1533 acta. 387
Praeter hos senatus, tribuni et mechanicomm praefeeti sex censores, vires graves atqne conspicua yirtute illnstres, designa- bnjit, qni controversias in matrimonüs passim ezortas diebus Satuini in loco commodo disentient ac diriment Qnae nisi matnre componantor, plnrimnm incommodi in rempnblicam im- portare solent.
Porro quomodo qnisque se in sna fanctione geret, ex iosto plebiscitornm yolnmine cognoscetnr. Haec vero breviter anno- tata sunt, nt ea, qnae ad christianae reipnblicae formam perti- nent, coepisse yideamur.
Cnm antem dispensatores verbi, qni popnlnm per doctri- nam Dei ad christianae vitae societatem pertrahent, in sna fanc- tione confirmati fnerint, dnbinm non erit, qnin mniti pertinaces et praefracti hondnes fntnri sint, qni yerbo Dei non parentes puram ac christianam vitam difBcillüne amplectentnr. Tales itaqne ad christianae vitae pnritatem conservandam instis legi- bus et gladii animadversione coercendi snnt. Qnare^ in blas- pbemos et manifeste delinqnentes legitimae poenae constitnentnr, qidbns in praefractomm terrorem et bonomm tntelam a senatn afficientnr.
Principio omnes manifeste impii et in Denm blasphemi christiano anathemate ferientnr, qno in malitia sna obstinati et post secnndam ant tertiam admonitionem non resipiscentes per ministros verbi excommnnicabnntnr atqne ita a christianomm coetn pnblico segregabnntnr, nt, qni christiani esse velint, nihil commercii et consnetndinis cnm illis habeant. Si vero illnd non profnerit, sed in sna malitia pertinacins (qnod Dens avertat) perseveraverint pravoqne sno vivendi exemplo rempnblicam oflfen- derint, a senatn semel atqne itemm admonebnntnr; qnae ad- naonitio si fmctnm pepererit nnllnm, pro ratione facti dignas poenas Inant. *His antem flagitiis, qnae inre civili pnninntnr, *p. 852. nt latrociniis, fnrtis, proditionibns et similibns, novas leges et poenas constitnere non est operaeprecinm ; sed iis, qnae (pro dolor) dintnma consnetndine in magnam bonomm hominnm offensionem levia visa snnt neqne hactenns pnnita, leges et poenas irrogare necessarinm est, qnalia snnt vana et temeraria inramenta, execrationes, dirae imprecationes, blasphemiae in
1*
Digitized by VjOOQ IC
388 Anno 1533 acta.
Denm, dienun festorom per inntiles et Bon necessarios labores profanationes, verbi Dei andiendi pervicax neglectas, concionum sacranim per tibias ac tympana aliosye motns contarbatio, übe- romm ingratitndo, qui parentibus suis infamiam irrogant, adol- terimn, fomicatio, stnpram, lenocininm, ebrietas, inntilis et snmptaosa per loxum aleamve profasio, falsnin testimonimn, obtrectatio ac famae alterins denigratio, nsura. Haec flagitia 1^- timis poenis coercere ad conservationem reipnblicae oon solam utile, sed et necessarinm esse indicamiis. Beliqna, qnae hnc pertinent, ad integmm plebiscitomm scriptum codicem trans- feremns, qnae sacris literis iareqne civili confirmata et a senatn, tribnnis, mechanicomm magistris ac tota Monasteriensi republica comprobata tjpisqne excusa nniverso orbi, omniiun homimun iudicüs offeremns. Äd quam rem feliciter conficiendam prae- sidimn Dei optimi mazimi imploravimns^^
*) Die in Aussicht gestellte Eirchenordnung ist, wie es scheint, nicht mehr erhalten. Doch wnrde sie von Bothmann wirklich yerfafst (vgl. die von G. A. Cornelius: M. A. n. S. 150 Anm. aus dem im Stadtarchiv M. befindlichen Registnim der Gmtherren abgedruckte Notiz) und seitens der Stadt am 17. April dem Landgrafen znr Begatachtang übersandt. Im Schreiben (Orig. im St.-A. Marburg) meldet der Rat: ». . . dat wy . . . eyne ordennnge dorch unse predicanten myt bekantnisse erer lere hebn verfathen laten." Der Rat überschickt sie durch seinen Diener Franz von Werne und bittet den Landgrafen, sie durch seine R&te und Gelehrten durchsehen zu lassen, „to corrigeren, dar an und äff to setten, dem hilligen eyangeüo und godtlichen schrifften gemeefs.** Zur Sache vgl. auch C. A. Cornelius a. a. 0. II. S. 148 f. A. Corvin: Acta etc. Bl. B 1 meldet, die Marburger Theologen h&tten „in sachen, den tauff und abentmal belangen, keinen genügen gehabt und gcprechen gefunden'' und hätten die Schrift zur wei- teren Erklärung nach Münster zurückgesandt. Auf abennals unbefriedigende Antwort Rothmann^s hin habe dann der Landgraf Fabricius und Lening nach Münster geschickt. S. weiter unten. Erwähnt wird das Gutachten der Marburger Theologen und die von Rothmann, Roll und Staprade darauf erlassene Erklärung in den Dispntationsakten vom August 1533 (Ztschr. 20 [1859] S. 155 u. 158 f. und H. Hamelmann: De paedobaptismo Bl. C5 n. D 1). lieber die letzte Erklärung der Prädikanten erfahren wir aus dem „Bericht von der gottseligen anstellung . . . durch die Prediger zu SttaÜB- bürg." Vgl. P. Bahlmann: BibL 1534 Nr. 1. — Die „Tuchtordeninge'' findet sich in einem Originaldruck in der Königl. Paulinischen Bibliothek zu Münster (s. P. Bahlmann: BibL 1533 Nr. 2). Sie ist abgedruckt bei
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 389
Plebs et concionatores snperioribns concordiae pactis plus licentiae, quam nnqnam speraverant, consecuti eam perpetuo dnrataram confidentes plus solito insolescunt. Pontificem iam cum rasa sna cohorte debellatnm esse, tjrannidem papisticam comiisse, evangelicam vero libertatem a gravi seryitntis iago per Bothmannum ereptam sibiqne restitntam et concordiae legi- bus confirmatam, erromm iam caligines vera lace illostratas passim clamitant. Et cum Toto sibi omnia snccessisse pntent, in gratiam evangelii et papae contemptnm matna inter se con- Yivia agitant, epnlantar, commessantnr, potitant, sed nnnqnam sine Bothmanni, licentiae auctoris, praesentia, quem tanquam propitium aliquod numen omnibus suis convivüs adesse volunt \ quem suspiciunt, quem admirantur, *quem venerantur, quem^p. 8&3. nova Yoce superintendentem appellant ', quem primo mensae loco dignantor, a cuius ore omnes pendent, quo loquente tacent omnes, quo tacente verecundia est quenquam loqui, unde ipse in ma- gnam ernditionis et sapientiae opinionem apud imperitum vulgus se insinuat. Hinc adeo sibi placet, adeo fastu turget, ut prae se omnes doctos contemnat. Tandem quoque plebeio favori tri- buit, ut iam stabiles in urbe sedes promittere sibi audeat. Et cum nihil tandem ad suaviter vivcndum praeter thalami con- sortem deesse sibi eiistimaret, relictam loannis Vigerii 19. Pe-
C. A. Cornelias a. a. 0. II. S. 320 ff. Von Bürgermeistern und Bat, Older- nnd Meisterleuten erlassen, „enthält sie doch für die meisten wichtigen Ver- gehen noch kein bestimmtes Strafinafs und überlfifst es späterer Anord- nung, die Befugnisse der Zachtherren abzugrenzen und die Art ihres Yer- fahrens zu bestimmen . . ." (s. C. A. Cornelius a. a. 0. II. S. 152).
') Yergl. dazu die lebhafte Schilderung in dem niederdeutschen Schmähgedicht: „Der Mönsterschen Ketzer Bichtboeck" (s. P. Bahlmann: Bibl. 1535 Nr. 32). Ein Teil der hierauf bezüglichen Verse ist abgedruckt bei C. A. Cornelius: M. A. IL S. 170f. In A. Corvin's „Acta etc.* heifst es Bl. A 4^: «Doch hat sich der liebe Rothman imer wie das kotzlein schmücken und schön machen woUen, gab sich als ein Engel des Hechtes Tor dem gemeinen pöffel fein dar."
*) Der Titel eines Superintendenten für Bothmann — Kerss. wieder- holt diese Bezeichnung sehr bald weiter unten noch einmal — kann akten- mäTsig nicht belegt werden. Yergl. übrigens die Bemerkungen von C. A» Cornelius: M. A. IL S. 149 Amn.
Digitized by VjOOQ IC
390 Anno 1533 acta.
19. Febr. bmaril nxorem dncit, cni snperstite etiam marito evangelicnm spiritum et amorem infddisse dicitnrK
Fnit antem loannes Vigerins syndicns civitatis , vir mire facundus, qui, cnm oblectationis et animi reficiendi causa cnm nxore et qnos illa ferebat (erat enim mnlier admodmn procax) in fündnm snbnrbannm stagnantibns aqois, fragrantibus herbis et pomiferis arboribns amoenissimnm se pedes recepisset et so- lito hilarior esset, ibi forte ex zelotypia, nt snspicio erat» subita apoplexia correptns omninm fere membrorom viribus destitutus est ac baiulorum opera in urbem rediit. übi vero membra efS- cacibus pharmacis refocülata stuporem primmn excussissent et aliquantum pristini vigoris recepissent, ex consilio quomndam mediconun thermas Embdenses cum coniuge adiit Venun uxor sui magis, quam mariti curam agebat; ideo relictmn solum aquis thermarom soffocatum postea reperit^ Haec itaque re-
') Bei Job. Fabricius Bolandus: Motus Monast Bl. £5^ heilst es:
,Non ego flagitLum loquar exitiale nefandae
Coniugis, hei, quod ab hoc vir miser arte tulit;
Goniugis arte tulit Stjgia sibi propter opertos Concabitns avidi crimen adulterii/ Tgl. auch Herrn. Hamelmann S. 1200. Dessen Quelle sind weiter die yOollectanea locorum communium ex lectionibns D. PhiL Melanchthonis, tum ex aliorum doctissimorum virorum relationibus excerpta" des Joh. Manlius (Budissinae 1565) S. 483 f., die aber den Namen des Yigerius nicht nennen. Dort wird nur ein „bonus homo, ibidem (seil. Monasterü) scriba senatus, paMa lipsensis, favens eTangelio'' angeführt.
*) Job. Manlius a.a.O. berichtet, dafs die Frau ihren Gatten vergiftet habe. Es heifst dort: „Hie (sc. scriba senatus) habebat coniugem mirabilem, quae coepit insanire amore Rothmanni, quapropter et vinim ▼eneno interemit; postea Rothmanus duxit eam .,," Schon L. v. Ranke: Deutsche GescK Bd. 8 Buch 6 Kap. 9 weist darauf hin, daTs in der „Po- stilla Melanchthoniana*' des Chr. Pezelius (excerpiert von G.Th. Strobel: Yon Melanchthon^B Verdiensten um die hl. Schrift [Altdorf u. Nürnberg 1773} S. 93, vollstftndig gedruckt im „Corpus Reformatorum" Bd. 24 [Braunschw. 1856], s. unsere Stelle S. 410) sich eine noch h&rtere Version derselben Geschichte findet. Rothmann wird dort geradezu der Beihülfe am Gift- morde beschuldigt. Die Worte lauten: „. .. habebat (sc. scriba senatus) coniugem mirabilem, cuius amore Rothmannus coepit insanire, et confessus amorem adiuvit consilia mulieris, ut marito daret yenenum. Quo mortuo Rotman eam duxit **
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 391
Tersa post pancos dies Inctnm deposuit et Sothmanno napsit. Ad qnas nuptias certatim ab evangeUcis accnrritnr, certatim mnneia mittontnr, certatim potatnr, matrimoniam cleri commen- datoT, pontifez interim nüseris modis absens verbomm scnticis flagellatur. Nnlla convivia nnllaqne symposia ab evangelicis constitnnntnr, in qnibns pontifici vibices non infligantnr. Habet nunc Bothmannns, qnod iam din yenando affectavit, habet fa- ▼orem plebis, habet apnd snos anctoritatem, habet imperinm in sex parochialia templa et concionatores, habet clemm et senatum metuentem, habet nomen emditionis *et prndentiae, habet, unde^p. 354. moUiter et delicate vivat. Qnid plnribus opus est? Habet et nxorem, magnnm ad felicem eyangelicam vitam praesidinm et adinmentom. Acriter iam, imo strenue magis qnam commode sanm negotimn promovet. In onmibns fere concionibns pro evangelii snccessn, pro incolnmitate et salnte Lantgravii pre- catnr, cnins ope concordia ciTÜis sit revocata et verbnm Dei ab intemecione conservatnm. Senatos etiam urgente plebe, ut pro reddita pace gratiam aliquam referret, duos argenteos et deau- latos crateres satis capaces singularique artificum industria cae- latos et florenis aliquot fartos, duos quoque eximia nigredine ac generositate conspicuos equos phalerisque exomatos nomine civi- tatis 12. Februarii Lantgravio per duos ministros dono mittit^, quibus singulis sex florenos et amictum muneris loco retribuit. Interea plebs multorum profecto, ut vere dicitur, capitum belua, ubi adversus clemm verecundia recentis foederis retante nihil änderet, ne nihil ageret, cum suo magistratu dissidere coepit, quem non tam civibus, quam clero favere somniat cer- toque sibi persuadet. Proinde papisticum hunc senatum amo- Tendum, evangelicum vero substituendum esse per urbem mus- sitat eoque tandem rem perducit, ut comitia novi senatus creandi gratia ante tempus antiquitus receptum * habita sint. Die itaque
') Das Begleitschreiben der Stadt bei Uebersendang der zwei schwär- len Hengste ist vielmehr erst vom 10. Mftrz datiert (Orig. im St-A. Mar- burg). Aach dem Hersog Ernst von Lüneburg wollte sich die Stadt dankbar eneigen durch Geschenkgebnng eines Hengstes. Yergl. den Brief JoK T. d. Wie«k's an den Hersog vom 2. Aprü, abgedr. bei CA. Cornelias: M. A. IL 8. d&Of. — <) Die Batswahl fiel vielmehr gerade aaf den da- mals noch üblichen Termin, aaf den ersten Montag der Fastenxeit
Digitized by VjOOQ IC
392 Anno 1533 acta.
8. lOn. Lnnae post festnm Matthiae, qnae foit o. Martii, amotifl viris gravibus et anctoritate pollentibns, per Henricnm Mollenhecke % clanstrarinm, loannem thom Brincke, alntarinm, Lncam Grnter^ pileopaenm, Hnpertnm Baescher, fabmm ferrariom, Bemardnm Enipperdollingk, Henricnm Swedartho, Nicolanm Stripen, panni- cidam, Bemardnm Olandorp, sarclnatorem, Lndgemm tho Binge^ pictorem, Gerardnm Pmessen, coriarinm, snffi-agatores in con- clavi senatorio haec capita reipnblicae designantnr: Caspar Schro- derken, loannes Langermann, Hermannns Tylbeck, patricins, *p. 855. Caspar Indefelt, Petrns Freise, Petms Mensinck, loannes Daren- ^trianns, sntornm praefectns, Antonius Onldenarm, Gerardos Kibbenbrock, mercator, Botgems Hnlshorst, institor, loannes Windemoller, institor, loannes Gmter alias Flascamp, bntyropola» Lnbbertns Lentinck, ichtjopola, Michael Nordinck, pellio, Gos- winus Ayerhagen, Gerardns Tnnneken, bntyropola, loannes Palck, faber ferrarins, Henricns Fridach, Henricns lonas, filins Antonii, loannes Ossenbeck, coriarins, loannes Basterdt, Christianns Wor- deman, bntjropola extraneus, qni intra annnm Wildeshnsia habi- tatnm hnc venerat, Eberardns Glandorp, sarcinator, atqne Hen- ricns Boede, anrifaber; ex qnomm nnmero postridie Hermannas Tjlbeck et Caspar ludefelt consnles de more creantnr. In hac noyi senatns electione omnes senatores snperioris anni sunt amoti praeter Tylbecken, Indefeldnm, Schroderkennm et Langerman- nnm^ Tribnni plebis Henricns Modersonne atqne Henricns Bedeker faere.
Qnalis hie fderit senatns, mnltornm flagitiomm intempe- stiva indnlgentia, quam sera secnta est poenitentia, satis edocnit.
') Mit sämtlichen folgenden Namen stimmt das im Stadtarchiv M. befindliche, ans dem 17. Jahrh. stammende Yerzeichms der Münsterschen Batsheiren nnd Eorgenotcn (abgedruckt bei C. A. Cornelius: M. A. IL 8. 311) überein. Nur lautet hier für Pruefs der Vorname Johann, wäh- rend er bei Eerss. Gerhard heifst.
') lieber die Zusanmiensetzung des neu gewählten Rates s. C. A. Cornelius: M. A. U. S. 141 f. Vgl. auch v. d. Wieck^s Schreiben an den hessischen Kanzler Johann Feigk vom 15. Novemb. 1&33, in dem es heifst (G. A. Cornelius a. a. 0. II. S. 363): „dan die rat wer fast aus den gUden und der gemeinheit in der verleddenen fasten gekoren nach alle ixen willen.*
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 393
Ante annos aliqnot viri cordati rempnblicam Monasteriensem gabernabant, qnales fnernnt ex patriciis Joannes de Tynnen, Eberwinos Stereninck, Eberwinus Droste, Henricus Droelshagen, Bertoldas Travehnan, Albertus Clevorn, ex plebeis loannes Bo- landt, Theodoricus Munsterman, Wilbrandns Plonies, Hermannus Heerde, loannes Herdinck, magister Theodoricus Grolle et pleri- que alii eximia canicie et multorum annorum experientia veno* randi, quorum temporibus tranquillitas erat in urbe. Quibus non osores cleri successissent sceptraque urbis tenuissent! His 'Conniyentibus plebs primum clerum persequebatur et vilipen- debat, deinde suum ipsius magistratum.
Sub hoc igitur magistratu plebs pristinae factioni addicta respirare coepit seque iam effecturam confidit, quod diu secum ▼olvisset atque affectasset. Nulla enim fere dies praeteriit, in -qna non sit aliquid factis dignum a flagitiosis commissum. Pri- mum ergo 17. Martii in singulis templis paroecianorum suffira- n. mn. güs concionatores Bothmanni auctoritate interposita desig^nantur, *p. 856. homines venerei, lascivi, intemperantes, leves et yotifragi errones, ^qui iugum regulae suae contumaciter excusserant, qui eruditio- nis et eloquentiae vice audacia et garrulitate poUebant, qui IIa- gitia quantumyis enormia sola fide expiata pro nihilo ducebant, qui evangelicam libertatem in licentiam et impunitatem verte- bant, qui denique nihil bonum, nihil pium censebant, quod a €uae doctrinae licentia abhorrebat. A sua doctrina pendentes «vangelicos et christianos fratres sororesque, templum vero do- minicum religionis ergo ingredientes pertinaces papistas et im- pios appellabant variisque calumniis contra transactionis leges eos passim proscindebant. In initio tarnen singulari quodam «anctimoniae et pietatis fuco multos ad se alliciunt allectosque in horrendes et ineluctabiles errores paulatim praecipitant \
Monasterienses cum pristinam minorum civitatum fidem «ibi suspectam esse putarent, eas novandi foederis gratia ad
^) Schon die Zachtordnang Bl. B2^ (bei C. A. Cornelias a. a. 0. II. S. 327) aber spricht aus: ^wo leider oick alreide vernommen wert, dat hir nnde dar gesprenget nnde genichtich sy, wer men al hir tho Monster ghesinnet, dat Pawestdom dermaten gantz tho verwoesten . . ., dat her wed- denimme nicht gndes and ghebrneclikes vor tho nemen onde in de stede «ntorichten bedacht worde."
Digitized by VjOOQ IC
394 Anno 1533 acta.
so. um. diem 20. Martii, quae fait feria qninta post dominicain Ocnli, convocant locnmqne conventni tabemam qnandam meiitoriam inter Monasterinm et Goesfeldiam designant, quam ab incerta appellationis origine thor Wort nnncnpant. Qno Monasterienses non tarn pisces, qnam diversi generis cames et vina secnm de- fernnt. Religio enim ipsis fuit avitae ecclesiae ezemplo diemm ac ciborom discrimen facere, cnm non libertatis evangelicae, sed angnsti, imo snperstitiosi et minus sibi confidentis animi iudi- cinm esse indicent certis diebns ab esn caminm sibi temperare. Malont itaqne praeceptoris sui calcaribns concitati lasciviae cam- pos peragrare, qnam orthodozomm patnim frenis inter septa continentiae coerceri. Huc nbi convenissent et Joannes Wjckins \ doctor ac syndicns, qni com Hermanne Tylbecke, consnle, aliis- qne a senatn viris legatione fnngebatnr, totins reipnbUcae Mona- steriensis nomine oppidomm legatos salntasset iisqne, qnod secnm agendi copiam fecerint» gratias egisset simnlqne omnia tranqnilla in angmentnm snamm remmpublicarum precatus foisset, sie orditnr':
*p. 857. ^„Ita praesentis temporis et vitae cnrsns incertis pericnlis
atqne eventis involvitur, ita hominum doli ac frandnlentae machi- nationes efflorescnnt, ita malignitates qnomndam effervescnnt^ nt praetextu amicitiae, favoris et benevolentiae civitates hmus dioecesis omnes snblatis libertatibns, immnnitatibns^ privilegüs, moribns antiquis atqne salntari proposito praepedito eversas esse cnpiant. His antem malis maiores nostri commnni inter civi- tates firmato foedere' occnrremnt. Qnod si tam sancte tamqne religiöse ab oppidis foederis consortibns, qnam ab repnblica Monasteriensi servatnm faisset, mnltis incommodis, molestiis et oppressionibns, qnibns oppidomm inra hactenus convnlsa sunt» iamdndnm via faisset praeclnsa. Cnm vero civitas Monasteri-
') Dieser war nach 14tägiger Abwesenheit im Haag am 12. M&rs wieder nach Münster zurückgekehrt Vgl. das Schreiben y. d. Wieck^s vom 28. M&rz an den Bat von Bremen, abgedruckt im ^Bremischen Jahrbuch* 2. Serie Bd. I (Bremen 1885) S. 140 f.
^) Diese Verhandlungen der Stftdte sind nur durch Kerss. bekannt» Zur Sache vgl. G. A. Cornelius: M. A. II. S. 176 if.
') üeber frühere Bündnisse unter den Städten des Stiftes vgl. Bd. 1 S. 294 Anm. 1.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. • 395
ensis foedns iUnd yiolatnin esse animadyerteret, praetermittere non potnit, quin de cnlpa rapti foederis alüsqae rebas eodem peitinentibüs cnm oppidis serio agat. Legati oppidoram scinnt nrbem Monasteriensem fidei et reUgionis causa rarias molestias et afiOictiones hoc anno pertnlisse. Et quanqnam senatns, tri- bnni, mechanicomm praefecti totaqne adeo respablica in bis angnstiis et afflictionibas consflinm, anxüinm opemqae ab op- pidis confoederatis flagitaret, nihil tarnen praesidii aut propn- gnationis impetrare potait. Ad externa itaqne electomm, prin- dpmn, comitnm et ciyitatmn praesidia confngiendum erat, qnomm pacifico interventn, maxime tarnen illnstris Hessonim principis anctoritate et snaso, cni a principibus, comitibas, nobilibns ac nrbibns christiani et Smalcaldici foederis transigendae pacan- daeqne rei negotinm serio datnm est, omnis controversia inter- eepta est et attestantibns monomentis pnblicis etiam a Coesfel- diensibns ac Warendorpensibns aliomm oppidomm nondne si- gnatis feliciter per Dei gratiam sopita est. Male antem habet consnles senatnmqne ac totam rempnblicam, quod in tarn pia, christiana et iusta causa consilio, ope omnique humano praesidio saepe implorato sint destituti. Neque hoc in excusationem ad- ferri potest^ quod in foedere, quo civitates mutuo sunt devinctae, papa, ecclesia, rex Bomanus ac princeps noster excipiantur \ vel quod satrapae ac praefecti principis foederi servando intercesse- rint, quasi Monasterienses "^re ex utraque parte non audita neque *p. 868, iure discussa deserendi sint aut oppida a yerecundia servandi foederis eo modo deterreri debuerint. Huiusmodi enim excep- tiones in causa religionis et fidei locum non habent, cum ea res secundum naturam suam ad generalis concilii decretum perti- neat. Itaque Monasterienses praesidii inopes contra vim atque iniuriam etiam in causa fidei et religionis usque ad concilii de- cisionem a reliquis oppidis defendendi erant. Quod autem op- pida se a Monasteriensi republica distrahi passa sint, sibi non parum incommodi hinc accidere posse. Se enim eo felicitatis
') Das drückt der WorÜant des Bondesyertrages der Münsterschen St&dte vom 5. September 1447 deutlich ans. Vgl. J. Niesert: Ü.-S. m. 8. 74. Dieser Vertrag wurde bei den spftteren Erneuerungen der Stftdte- bündnisse stets zu Grunde gelegt.
Digitized by VjOOQ IC
396 • Anno 1533 acta.
nondnm devenisse, nt auzilio, defensione aut propngnatione in- terdnm non egeant. Senatus qnidem ac tota civitas Monasteri- ensis foederis religione mota semper oppidorom commodnm et emolnmentum libenter qnaesivit ac, nt eornm libertates, privi- legia, inra, immnnitates omniaqne, qnae ad pacem conservandam pertinere visa snnt, non solnm conservarentnr, yernm etiam saln- taribns incrementis angerentnr, singnlari stndio egit. Vemm cnm ab oppidis foederis fides violata, Monasterienses a benefici- omm obügatione inre solntos esse pactorum ratio saaderet. Nam qnemadmodnm commodA et laeta, ita qnoqne incommoda et tri- stia inter socios einsdem foederis commnnia esse debent. At cnm antiqnitns receptnm sit foedera et pacis pacta interdnm renovari ac pro temporis rernmqne ratione et contrahentinm arbitrio mntari posse, proinde ntrinqne expedire pntatnr, nt alia pactionnm ratio et forma pro praesentis temporis habitn ineatnr describatnrqne. Ideo oppida hnc snnt convocata, nt ea, qnae ad hanc rem conficiendam necessaria esse videbnntnr, inter se con- ferant et, si fides pactomm firma sit, sive ea mntentnr sive contractins explicatinsve pro temporis rernmqne ratione conci- piantnr. Senatns totaqne respnblica Monasteriensis dissimnlata snperiori violatione, ne tarnen simile qnicqnam in postemm de- signetnr, novo foederi sese committet et, si opns sit, oppidis praesidinm non negabit. Ita enim fiet, nt civitas Monasteriensis reliqnaqne oppida omnia foedere non solnto pro nna dioecesis parte sen statn habeatnr. Qnid homm factnri sint> secnm de- "p. 359. liberent et ^Monasterii propemodnm respondeant."
Ad haec legati oppidomm: Sibi longa consnltatione opns non esse; se enim iampridem responsnm deliberatnm habnisse. Primnm itaqne respondent se pacta antiqnitns inter nrbes inita non mpisse, sed civitatis Monasteriensis cnlpa dissolnta esse, cnm contra pontificem, contra ecclesiam, contra imperatorinm edictnm et contra patriae principem, qni in tabnlis foederis si- gnatis sint excepti, nova mnlta inconsnlte invexerit. Mnlto magis igitnr oppidis qnerendi cansam de violato per Monasterienses foedere datam esse, sicnt et anno snperiori 30. Octobris respon- snm sit ^ Deinde se in praeindicinm principis aliommqne dioe-
>) Vgl. das Schreiben der westlichen St&dte Bd. 1 S. 293 ff.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 397
cesis ordinnm sen statanm sine eormn consensn et anctoritate, qnomm maxime interest, pristinnm foedns neqae mntatnros neque in qnalibet sni parte amplificatnros.
Hoc oppidorom responsnm legati Monasteriensimn indigne tnlenmt, cum a sententia soae metropolis dissentire auderent. Sed nt sine contentione conventos ille dissolvatnr, obtmditar Ulis a legatis penitins secnm deliberandi pmdentiusqQe respon- dendi tempns^
Eine 21. Martii post longmn institinm et dintomam iuris- ai. h&r. dictionis intennissionem signator cnriae episcopalis, qai absentis indicis vicem explere consaevit, tribnnal controvertentibas itermn apemit cansasqne motibns civilibus interceptas et aUqnandin snspensas ins cniqne dictams resnmit.
Warendorpenses etiam hac tempestate in religionis negotio dissentire manifeste incipiunt ', cnm Eberardns Steinmannns ' ac Hermannus Begewardns ^ eadem dominica Laetare, qnae fnit 23. Martii, contraria pene concionarentnr, nnde magna civium con- ss. M&n. tentio ezorta est. Steinmannns enim, antiqnae aedis sacellanns, antiqna, Begewardns vero, novi templi pastor, nova publice do- cuit. Nam ille panem a sacerdote rite ordinato ^consecratum«p. 860. verum corpus et sanguinem Christi esse et mauere, etiamsi in receptaculis lapideis triginta aut centum annos conclusum con-
') YgL dazu B. Bökel and: Gesch. d. Stadt Coesfeld (Coesf. 1839) 8. 93. y. d. Wieck schreibt bereits in dem schon oben S. 394 Anm. 1 er- wähnten Briefe Yom 23. Mars an den Rat von Bremen: «... und sin zo darnach auch de ander stedde des stichts Monster verscreven gewest, und da ist auch wedder mede verdragen und yereiniget."
') Aufser den gleich anzuführenden Akten scheint Kerss. im Fol- genden auch eine uns jetzt unbekannte Warendorfer Chronik benutzt zu haben. Darauf weist seine Ausführlichkeit in der Schilderung hin, sowie seine genaue Datumsangabe, die in den Akten fehlt
') Die richtige Namensform ist Steymann, wie er sich eigenhändig unterschreibt
*) Sein Geständnis vom 3. Dezember 1534, erhalten im St-A. M., abgedruckt bei J. Niesert: U.-S. I. S. 25 ff., ber&hrt die Vorgänge in Warendorf nicht Er kam am 17. Februar 1534 nach Munster und war im Herbst desselben Jahres einer unter der Zahl der acht nach Coesfeld aus- gesandten wiedertäuferischen Apostel, die mit dem Tode bestraft wurden. 8. weiter unten zum Jahre 1534.
Digitized by VjOOQ IC
398 Anno 1533 acta.
servetnr, idemqne a sacerdotibüs pro ecclesia in altari quotidie offerri, ad haec auricnlarem confessionem homini ad salntis ne- gotium necessariam esse, seqne id ostensumm in sequenti con- cione dixit. Hie vero e diverse a Bothmanno edoctas, cum quo coUosionem et consnetadinem habnit (nt mnltae literae ntrinque missae testantnr'), de coena dominica sie docuit: Christiani coe- nam dominicam celebratnri seenndnm Christi institntom ac Pauli praeceptum illud facere debent. Et quicunque coenam illam dominicam ita usurpaverint, iUis fiet corpus et sanguis Christi in remissionem peccatorum. Si vero ita non usurpaverint^ manet, sicut et ante fuit» panis. „Neque ferendum est,^ inquit, ,,ut in lapideis aureisve receptaculis conclusus adoretur, cum solus Dens Sit adorandus. Praeterea cum Christus semel semetipsum in ara crucis pro peccatis hominum in se credentium Deo Patri obtulit, neque ullum aliud sacrificium apud Deum Patrem un- quam proderit'."
Haec cum ad senatum referrentur, senatus utrumque con- «. April, cionatorem 8. AprUis concionum suarum rationem exacturus in curiam vocat^ Civilis enim concordiae dissolutionem futuram metuit, si pugnantem doctrinam intra sua moenia patiatur. Confessionem ergo fidei suae ab utroque ibi praesente scriptam exigit. Ad quae Steinmannus: fidem suam a concionibus suis
'j Nicht mehr nachweisbar. — ') Vgl. die damit übereinstimmenden Berichte des Kaplans Steymann vom 5. Mai und des Archidiaconus Herrn, v. Dungelen vom 24. Mai an den Bischof; beide im Orig. im St.-A. M. Ersterer ist teilweise, letzterer vollständig abgedruckt bei J. Nieser t: U.-B. I^ 8. 207 ff. Ganz deutlich zeigt sich in den Aeufserungen Regewarf s die An- lehnung an die von den Münsterschen Predikanten in ihrer „Epitome quo- rundam abusuum'' (s. Bd. 1 S. 180 ff.) niedergelegten Anschauungen.
^) Wie auch Steymann in seinem Berichte angiebt, doch ohne Datum. Die ungedruckte Stelle lautet: „. . . hebbn sick burgermcister und raidt sampt gemeynheit i. f. g. Stadt Warendorp genanten pastor und mj ge- lyckmetych vor ennen upt raidthuyfs erforderen laten und uns voergehulden, wu se berichtet werden, dat wy dat wordt Godts ungelyck predicken und voemhemen, dar se und ere arme unwettende ingesetten verfuyrt und thom unchristlicken geloven kommen mochten, und uns ermaynth, wy em uth solchen erryngen redden wolden; dan nichdemyn dat eyn ider van uns syne predicatien des sacramentz halven eyns ideren bekantnysse und vor- nemens schrifftlick overgeven und entdecken willo . . .^
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 399
non esse alienam, et qoae in concione pnblica dixerit, se, si opus 8it> coram qnibnsconque doctis defensuram respondet *. At cnm senatas eins rei scriptum posceret ezemplum, se illud 10. Aprilis lo. Apru. datarnm pollicetar. Qao etiam die fidem ezsolvit^ Similiter Begewardns doctrinam snam se defensuram recepit et continao confessionem snae doctrinae scriptam senatui obtulit^ Senatos utriosqae scriptum altias ezaminat, sed cam favor ad Begewar- dnm inclinaret, confessionem Steimnanni ob^scnram esse, nee eam^p. 361. se intelligere simnlavit. Proinde 15. Aprilis eins ezplicandae i5. Apru. gratia ad curiam revocatur. Die se ventamm esse negat. Qnare octo yiri a senatn mittnntnr, qni ezplicationem ab illo extor- queant qnibusqne scriptnrae locis sna comprobaret. Et hoc se factaram negat; se enim senatns Warendorpensis imperio non snbiectom, se coram doctis snoqae magistratn, non coram lite- rarom imperitis, nee ab adrersarii doctrina pendentibns causam snam actnrum. Cum vero senatus nihil certi a Steinmanno con- sequi posset, legationem consilii capiendi causa ad concionatores Monasteriensium aliarumque urbium mittit. Qui cum Begewar- dum bene concionatum esse responderent, certatim eins doctri- nam cives amplectuntur, certatim in templis Germanicos psal- mos cantillant. lubetur itaque Steinmannus silere ^. Regewardus vero concionatorum iudicio fretus nee non favore senatorio et populari tutus maiori, quam hactenus, parrisia utitur nee quic- quam iam, quod a doctrina praeceptoris sui Bothmanni alienum Sit, docet. Erpo autem Hollandus^ civis, imo Senator Waren- dorpensis, prae reUquis Begewardi concionibus inflammatus in &nam D. Annae consecratum iuxta oppidum situm sua auctori- tate, qua pollere arbitratus est, irruit illudque ornamentis, campa-
') In Steymann^s Bericht heifst es: „Dar up ich geantwort und ge- sacht, i. f. g. sy myn overste richter und landther, dem wyl ich mjt gnaden mjne bekenn jnge und predicken schryfftlicken tof erdigen lathen.**
*) Stejinann's „confessio de sacramento corporis Christi,'' am 5. Mai dem Bischof eingesandt, befindet sich im Orig. im St.-A. M.
') Begewardns „confessio*' ist nicht mehr nachweisbar.
^) Daraufhin schickt er dem Bischof seinen oben angefahrten Bericht
^) Er war später eines der Häupter der Wiedertäufer in Warendorf. Vgl. sein Bekenntnis vom 23. Oct. 1531 bei J. Niesert: U.-S. I. S. 61, nnd das Geständnis Gottfried Stralen's vom 22. Oct 1634 ebendas. S. &8.
937419ÄSt^
400 Anno 1533 acta.
nnlis, cera, Uno aliisque sacrificiis et oblationibns denndat et spoliat^. Princeps talem ecclesiasten, qni sacramentariomm doc- trina cives contaminaret, ibidem Don esse ferendnm patavit. Itaqne dominum Hermannnm Dangell, archidiaconnm Waren- dorpensem, per scripta * admonet^ ut, cnm sni sit mnneris, talem doctorem coerceat ant, si in ea doctrina perseverayerit, lemo- yeat; se operam snam non denegatnram sibi. In hac re ?ir iUe mnltnm, sed non satis feliciter laboravit^ cum Begewardus non solum illins oppidi plebecnlam, yemm etiam totom fere senatum
*p. 862. *in snam sententiam pertrazerit. Tandem abi rempnblicam uni- yersam in pericnlum, imo in irreyocabile exitinm praecipitasset^ infirmiori asylo relicto Monasterinm se recipit'.
Eyangelici Interim in nrbe Monasteriensi initae obliti con- cordiae ad ingeniam snum redeunt nee sibi ab assidna noyatione temperant*. Kam Hermannns Tylbeck, consnl, Joannes Kercke- rinck, patricins, Michael Nordinck, Magnus Striker cum«?1'ias-
S4. xin. dam aliis eiusdem factionis hominibus 24. Martii ab archiyestali Transfluyiani coenobii yictum pro suis concionato..Jus efflag-i- tant. lUa post deliberationem octo dierum respondet: se in gratiam paroecianorom ipsos ad communem et frugalem quidem dominorum mensam ad festum Peutheo^st^s recepturam, ut ipsis interim aliunde prospiciatur."'
27. Man. Ecclesiastes quoque Ludgerianus 27. Martii effiracto eucha-
ristiae repositorio eam in conspectu multorum in tres partes dividit, quas oris flatu dissipans: „Hie," inquit, »Dens yester est!" Dici non potest^ quam bis yerbis simplicium animos offen- derit quamque ancipites in religionis negotio reddiderit.
Beiholt etiam, iudex ciyitatis profauus, eodem die cum quorundam senatorum comitatu Franciscanis decretum senatum esse nunciat, uti yel mutato habitu coenobio sine ignominia sponte sua excedant vel seyeriorem sententiam magno suo malo expectent; senatum* enim ociosos et y alidos mendicos reipublicae
ft) Ms.: senatus.
') Aus Herrn, v. Dungelen's Bericht (s. J. Niesert: U.-B. I'. S. 207). — •) Nicht mehr nachweisbar. — ») Am 17. Febr. 1534. S. oben S. 397 Anm. 4. — *) lieber die nun weiter folgenden Einzelheiten sind ältere Quellen nicht bekannt Wir wissen von ihnen nur durch Kerss.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 4Ü1
prorsns inutiles intra siia moenia non latnram. Cum autem coenobia initio naacentis ecciesiae non ociosomm Epicnreomm popinae, non conscientiaram eigastnla^ sed lionesti ezercitii offi- cinae, pietatis et bonanun literamm sine yincnlis nllins roti scholae liberrimae faerint, nnde tM doeti ad ecclesianim gnber- nacnia, qnoties opus erat^ ex locnplete quasi penn depromeban- tnr, senatum quoque ad huius primaevae ecciesiae &ciem deletis abnsuum naevis omnia, ^quoad eins fieri queat, revocaturum *p. 863. scholamque publicam in boc loco erectnrum« Quid itaque borum facturi sint, post brevem deliberationem respondeani Guardia- nns^ post dies octo, quod spatium ad deliberandum datnm fu- erat, respondet: Se non novos neque inusitatos vivendi mores iam primum introduzisse; se vestigiis maiornm suorum insistere, ^se iure locoque sine iniuria alterius acquisitis sibique per suc- ces;: a continuam traditis uti, se sine ullius civis incommodo in urbe agefe viasque publicas usurpare, se nullius opes mendi- cando minuiy^ ab eztemis se vitae praesidia quaerere, liberali- tate eomm civibus nihil detrahi. Ferat proinde senatus cle* menter, quod sibi non obsit, quod civili libertati non deroget Sinat monacbos sine invidia suo more vivere, suo babitu ince- dere, suo amictu vestiri, suis pa^Ietibus et tectis operiri; sit iUis sua domus tutum receptaculum, ezilio innocentia non mulc- tetnr. Structuram coenobii esse amplissimam, quae et monacbos et magnum discipulorum numerum capere possit. Huius usus sit ntrisque communis; boc munere, cum aliud non habeant, se reipublicae gratificari, cui etiam plura et maiora a se deberi intelligant
Nova itaque schola senatus impensis bic erigitur, quam et novo nomine evangelicam, cui loannes Glandorpius* praefi-
') Es war damals Joh. Frydagh.
*) Er war ans Münster gebürtig. lieber ihn ygl. „Allgem. deutsche Biographie* Bd. 9 (Leipzig 1879) S. 208 ff. nnd die dort angeführte Lite- ratur. Die Quellen über sein Leben in Münster von Pfingsten 1&82 bis zum Februar 1534 finden sich sorgf<ig zusammengestellt bei C. A. Cor- nelius: M. A. U. S. 834ffl — Die Zuchtordnung BL B4 spricht sich fol- gendermafsen über die Schule aus: »Dan dar bi . . , salstn oick de schole ordeninge wamemen, welke al hir mit ovinge drier spraken under den walgelerten M. Johan Glandorpe unde andren gelerten in hilliger unde
2
Digitized by VjOOQ IC
402 Anno 1533 acta.
citur, veterem vero cleri primarii papisticam vocant. Nee oppi- dani nova persaasione indncti dubitant evangelicam, ut nomine excellentiorem, ita et illam alteram discipnloram mnltitadine brevi exnperatnram, cum tarnen lectomm numerus auditores fere aequaret et intra paucos menses corrueret, Uli vero nihil decresceret^
87. icärz. Eodem die, videlicet 27. Martii, Gerardus Eibbenbroick
atque Bemardus Enipperdollinck cum factiosorum cohorte e templo ac coemiterio D. Lamberti omnia ferramenta ope fabro-
*p. 364. rum diripiunt, unde ambitus *altissimae specu]ae ita praemu- nitur, ut vigiles in tutelam urbis excubantes * securiores redditi metu subiti casus eximantur.
30. März. Ipsa die ludica, quae foit 30. Martii, in templo D. Lud-
geri primam coenam dominicam suo ritu apparatam celebrant.
8. April. 3. Aprilis Hermannus Tylbeck, consul, Ludgerus thom Brincke atque Bemardus Bothmannus, superintendens ^, magna civium comitante copia duos concionatores in templum Transfluviannm honorificentissime introducunt. Ibi tum Bothmannus de felici evangelii successu, de coena dominica deque duorum iam intro- ductorum corybantium laude prolixam ad populum concionem habuit. (SO. lOn.) Eodem die princeps ad minores civitates scribit^: Sibi
relatum esse quosdam suorum oppidorum incolas se in templa
andrer kunstriker schrift, tho gude int gemein, nicht allein dusser stat joget, dan einen ideren lefhebber der spraken, 1er, wettenheit unde aller dogede in den cloister thom Bmderen geheiten angerichtet unde angevangen is.^
^) Ueber diese evangelisdie Schule in Münster — die Absicht ihrer Einrichtung ist bereits oben S. 386 erwähnt — haben sich weitere Nach- richten nicht erhalten. Alle Angaben in der Bd. 1 S. 103 Anm. 1 ange- führten Literatur über das Münstersche Schulwesen gehen hier lediglich auf Eerss. zurück, der auch den bei J. König: Geschieht!. Nachrichten über d. Gjmn. zu Münster (Münster 1821) S. 144 f. mitgeteilten Worten M. BöchelTs zu Grunde liegt — Noch am 1. Febr. 1&34 unterschreibt sich Joh. Glandorp in einem Briefe an den Landgrafen Philipp von Hessen als »rector scholae.^ Siehe C. A. Cornelius: Die Münsterschen Huma- nisten (Münster 1851) 8. 77.
*) Vgl. dazu Bd. 1 S. 67 die Beschreibung des St Lamberti-Turmes.
') Vgl. zu dieser Bezeichnung oben S. 389 Anm. 2.
^) Vielmehr am 30. März von Iburg aus. Konzept im St-A. M. Abgedruckt bei L. Keller: G. d. W. S. 299.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 403
ingerere, suis cantionibus noyis et innsitatis antiqnas et usitatas ceremonias abrogare, novas snbstitnere, simplicem plebecnlam sedncere, rebellionem tarn adversns ecclesiasticnm quam civilem magistratom movere. Se igitar senatus in singuUs oppidis mo- nere, ut sednlo vigilent, ne talia intra moenia soa committantor et transgressores certis poenanun repagalis, ut tardiores ad ista designanda sint, coerceant. Se post inaugorationem, si qnid ab- nsunm dintomitate temporis irrepserit, emendatnmm. Idem scribit ad omnes satrapas et praefectos totius dioecesis^
Qüinto die Aprilis senatus per Qerardum Eibbenbrock ets^Apro, loannem Windemoller, senatores, priori in Bispinckhoflf* inter- dicit, ne quenquam confessionem auricularem facientem audiat. Eodem die factiosi in templum Transfluvianum impetum facientes tabulas altarium depictas diripiunt, statuas confringunt imagi- nesque divonun irrasis parietibus deturbant et confundunt. ^Ipsa^p. 365«. die Pahnarum, quae foit 6. Aprilis, in tribus parocMis simul, 6, Apriu sdUcet Aegidiana, Martiniana et Transfluviana, coenam domini- cam solenniter suo more faciunt et singalari quadam contu- maciter dissentiendi a catholicorum institutione libidine aocensi Paschalem diem celebrare videntur. Quam rem Bothmannus in paroecia Transfluviana praesens r^ebat, vel quod ea esset civium numero amplissima, vel ut consuUbus utrisque in ista parochia commorantibus, quos evangelico spiritu aestuare cognoverat, ap- plauderet vel concionatores novorum rituum adhuc ignaros iu- yaret et doceret. Ad haue coenam bona pars yirginum vestalium accedit^ quae secuturam nuptialem sperabant. lam de habitu mutando meditantur liberioremque vitam in animo agitant. Psal- mos a Lutero transformatos altematim cum populo in templo cantillant et maxime versum psalmi 124 ,,Laqueus contritus est, et nos liberatae sumus^ ^ per nares crepitant
^) EbenfaUs von Ibnrg am 30. M&rz. Konzept im St.-A. M. Abge- druckt bei L. Keller a. a. 0.
*) Es war der Dominikaner Heinrich Mumpert, der zugleich Dom- prediger war. Vgl. weiter unten zum October 1533.
') Ernstliche Mafsregeln des Bischofs gegen Ausschreitungen der Jungfrauen im Ueberwasser-Kloster berichtet Kerss. aus den Akten erst zum October 1583. — *) Ps. 123, 7.
2*
Digitized by VjOOQ IC
404 Anno 1533 acta.
7. April. 7. Aprilis templnm D. Seiratio dedicatom deiedds statnis
s. April, deletisqne inu^inibas diripinnt. 8. Aprilis senatos Franciscanis confessionibns concionibnsqne, fratribns rero Fontissalientis dis- tractione hostianun, qnas ex simila et tritici flore in nsnm «. April, coenae dominicae formant, interdicit. 9. Aprilis EnipperdoUinck qnomndam factiosomm colluvie stipatns snmmom templom trans- iens ad sacerdotem ibi sacrificantem edita voce: „Ta,^ inqnit^ „famelice sacerdos, nondum satis deomm devorasti?'' Qmbns
14. April, yerbis omnium ora Tultnsqae in se convertit. 14. Aprilis Bei- holt cnm suis complicibns in templnm D. Lndgeri irraens omnia
i& April, ferramenta anfert Seqnenti rero die 15. Aprilis altaria denu-
^p. 366.dant) tabnias depictas comminnnnt, *stataas dissecant, imagines parietum snperillata calce contegont, omamenta depraedantnr atque omnia profanant. Ad hoc spectacnlnm cnm mnlti accnr- rerent et indignnm &cinns esse clamitarent a snis maioribus donata et divino cnltni destinata sie detnrbare, sie perdere, sie in praedam rertere, ipsos fnres et sacrilegos omni yerecnndia et pietate destitntos esse Tociferantes, inde magna yocnm con- tentio ingensqne seditio exorta est. Et nisi pacificomm homi- nnm interventn motns foisset compositns, ad arma ntrinqne non
Je. April, sine certa dade ventnm ftiisset Postridie Belholt cnm snis gravi qnerimonia rem ad senatum defert sibi snisqne intolerar bilem ininriam a qnibnsdam civibns iUatam, macnlam sibi per- petnae ignominiae innstam qneritnr; se istam infamiam nnn- qnam benigne latnros, sed ipsos ad poenam et commeritum sup- plicium Yocaturos; se enim neque fures neque sacrilegos appel- lari posse, qni praecepto Dei satisfacturi idololatriam amovere et radicitns erellere Deique solius gloriam ab omni ininria yin- dicare conati sint. Sei vero carcerum terrore, qnos sibi paratos esse sentiebant^ adacti omnia recantabant et se subita iracundia, quam cohibere neqnivissent, ista intemperanter effudisse profi- tentur; se itaque sibi clementer ignosci postnlare. Hoc astu yiolatores templomm poenam bene conmieritam eraduni Senatus enim pauca ex officio, sed multa dissimulanter agit^ unde fac- tiosomm animi ad quaeyis perpetranda animantur. Quaevis enim in templis paroecialibns ex transactionis foedere sibi licere exi- stimant^ dum sibi a templo dominico temperent.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 405
Postquam in transacidone snperiori per Lantgrayii oonsi- liarios fiEMHa articnliiB comprehendatnr, quo redditns qnondam per munificentiam civium in usus memoriamm, kalendanun *6t «p. 367. fraiemitatnm coUati ministris eoclesianun et panperibns asscri- bnntnr \ — unde senatna occasione snmpta ab omnibns coUegiis» qnibns paroeciae sint annexae, omamoita et literaa redditnnm aignatas ezigit cansam praetezens: cnm a cmbus sint ooUata, ne a clero inntiliter decoqnantor atqne abanmantür, ntqne ex literis deprebendat memoiiamm, kalendanun et fratemitatom fnndationeSy ne transactionis pacta sna n^ligentia aliqoa in parte eormant. Eodem tempore domnm decani Lndgeriani quasi parochi sedem oceupat.
Prinoeps autem senatui scribit, ut ab bis factis sibi ad proxima dioecesana comitia ten^eret*. Senatus respondet se
*) S. Bd. 1 8. 376 den Artikel 7 im Friedensrertreg.
') Kens, beluuidelt hier die mannigfachen nea entstandenen Streitig- keiten iwiachen Biscliof nnd Stadt, besonden fiber Yeriiindemng der ka- tholischen Predigt im Dom nnd über die Ansliefemng der Kirchenklei- nodien, Rentenbziefe o. s. w^ nur knn nnd nngenflgend und nimmt keine Bficksicht aof die Zeitfolge der Ereignisse. Das in diesen Angelegenheiten anient eingetretene yermittelnde Eingreifen des Landgrafen, der am 8. Juli seinem Yiiekanxler G. Knsbicker den Auftrag erteilt, gemeinsam mit Jakob T. Taabenheim in Mnnster dahin in wirken, dals der Yertrag aufrecht er- balten werde nnd die Stadt in zeitlichen Dingen dem Bischof gehorche, «her auch den Bischof zn erinnern, »das er dem capittel nicht in Tiel glewbe, dan sie sein betriglich; item so er die stat an seiner band habe^ könne er aller wege des capittels mechtig sein** (Orig. im St.-A. Marburg), igt ebensowenig berührt, wie der Kern der Yerhandlungen des Landtages aof dem Laerbrok vom 4. Juni (s. weiter unten) und die Besprechungen «of der Zusanmienkunft in Altenberge am L Aug. (s. C. A. Cornelius: M. A. n. S. 351 iL). Es sei aber bemerkt, dafs, wihrend über die beiden Tagungen gleichseitiges Aktenmaterial im St.-A. IL sich Torfindet, dieses In Bezug auf die hessische Yermittlung in dieser Zeit nicht der Fall ist Abschriften aus den einschlägigen Aktenstücken sind erst in ganz neuer Zeit aus den Bestünden des St-A. Marburg für Münster «itnommen. — Zur Sache vgL €. A. Cornelius: M. A. IL S. 185 ff^ wo auch die haupt- aüchlichsten Quellen verzeichnet sind. — Die Lutmktion des Landgrafen für Johann t. Taubenheim und Georg Nusbicker zu Yerhandlungen in Münster ist vom 16. Juli datiert. Sie führt 7 Punkte an, in denen die Stadt den Friedensrertrag verletzt haben solle, ermahnt, den Yertrag za halten und fügt schlielslich hinzu: „Auch wurden die Monsterischen wenig
Digitized by VjOOQ IC
406 Anno 1533 acta.
nihil agere, qnod a pactis transactionis sit alienmn. Princeps ista ad senatum non pertinere, sed potins ad se, qni sit ordi- narins, contendit. Oritnr itaqne de hac re nova ntrinqne con- troversia, et mnlta ntrinqne scripta mittnntnr^. Tandem prin- eeps sedatiorem se in bis rebus exbibet. CoUegiis tamen per «u ApriL scripta 29. Aprilis mandat, ne omamenta suorum templorum et monumenta reddituum consignata cuiquam tradant ^ Variis ergo consilüs multiplicique praetextu senatum ea saepe poscentem callide remorantur*, donec nrbe efferrentnr et senatum aliis xebus occupatum ea exigere taederet.
Cum itaque omnia parata esse putarentur, ut episcopus plenam totius dioecesis administrationem consequeretur et Mona- sterienses, multarum remm novatores, iureiurando sibi quoque devinctos haberet, de ipsius introductionis inauguratione coep- tum est agi. Onmibus ergo ad baue rem pertinentibus compa-
trostes van den evangelischen stenden gewarten, dieweil ire predicanten . änderst vam sacrament predigen und handien, dan die sächsischen.^ Die Stadt suchte sich in ihrer Antwort vom 20. Juli in jedem Punkte zu recht- fertigen, und schon am 23. Juli meldeten die hessischen Gesandten dem Bischof Franz, dafs sie jetzt nichts weiter thun könnten, als zu ihrem Herrn zurückkehren. — Die weittragenden Wünsche der Stadt dem Bischof gegenüher, die zumeist darauf gerichtet waren, die üherwiegende Macht des Domkapitels zu hrechen, erhellen am hesten aus der Werhung, die y. d. Wieck im Namen Münsters am 28« M&rz in Iburg dem Bischöfe vor- trug (in der Hauptsache gedr. bei C. A. Cornelius a. a. O. II. S. 173 f.).
*) Von CA. Cornelius a. a. 0. nicht erwähnt, konmien noch fol- gende in Betracht, sämtlich im St.-A. M.: Münster an den Bischof am 29. Mai, Original; der Bischof an Münster, datiert Horstmar am 1. Juni^ Konzept; Münster an den Bischof am 2. Juni, Original; der Bischof an Münster, datiert Horstmar am 6. Juni, Konzept Femer finden sich im 6t.-A. Marburg in Kopieen noch folgende Schreiben : Der Bischof an Mün-^ ster aus Warendorf am 25. Mai; Münster an den Bischof am 26. Mai; der Bischof an Münster ans Rheine am 28. Mai.
*) Kopie des bischöflichen Schreibens an das Martinistift im St.-A. M., Mscr. I, 73 fol. 208 ; Kopie eines erneuten Befehls des Bischofs an die KoUegien vom 25. Mai, ebendas.
') In demselben Mscr. I, 73 des St.-A. M., einem Kopiar des Stiftes 8t. Martini, findet sich fol. 208^ die Notiz: „Capitulo nostro ftait indictus dies quartns post dominicam Exaudi (25. Mai) ad praesentandum senatui literas reddituum; sed non comparemus.*
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 407
ratis ipsa dominica Inbilate, qnae fnit 4. Maii^, cum instrac- 4. Mai. tissimo eqnitatn Woltbeca egressns, quo pridie eins diei venerat, Monasterinm contendit. Clems primarins circa horam decimam ultra centnm ferocissimos eqnos in expeditionem edncens gratn- lationis cansa principi obviam procedit; et cnm scholaster no- mine capitnli *felicem illi adventum precatns fuisset, cnm snis*p. 868. in nrbem redit. Senatns antem coactis e civinm nnmero aliqnot eqnitrun tnrmis circa horam dnodecimam ad principem libemm conuneatrun fide pnblica eidem addictnms nrbe exit. Cnm iam yiginti circiter stadia ab nrbe abesset, in planicie terrae am- plissima, qnam Geistam appellant, nbi inxta viam pnblicam in aedicnla qnadam statnaria divornm simnlachra conservantnr, principem opperitnr atqne ibi in coUicnlo solenni inreinrando ab illo accepto regreditnr. Princeps antem snis ita in ordinem dispositis, nt ipse cnm fratribns snis aliisqne comitibns ac pri- mariis dioecesis medins clanderetnr, pedetentim snbseqnitnr. In- terea cives in diversis primnm coemiteriis armati coennt, me- cbanici tarnen pleriqne cnm snis signis militaribns Francisca- nomm aream occnpant. Inde ad campnm dominicnm omnes simnl conveninnt, nbi aciem non aliter, ac si in proelinm iam- iam exitnri essent, instmnnt, qnam minomm oppidomm cives aliqnot a senatn Monasteriensi vocati adangent. Deinde cnm principem nrbi vicinnm esse ex reditn senatns cognoscerent, per manipnlos in fomm potissimnm et singnlas nrbis plateas cnsto- diae cansa fnndnntnr, qnas etiam catenis ferreis transversim dnctis contra snbitnm eqnomm impetnm, si necessitas postnlas- set, conclndnnt ^ Magna tamen armatomm civinm pars ntmm- que latus plateae regiae (sie enim appellatnr, per qnam princeps
') «De infaert m. g. hern van Munster is verstreckt in den sontag Jabilate. Aisdan werdt sin g. to einer uhr namitdage to Monster inkom- men.* So schreibt v. d. Wieck schon am 23. Mftrz an den Bat von Bremen (8. bremisches Jahrbuch** 2. Serie Bd. 1 [Bremen 1885] S. 142). Zur fol- genden Schilderung des feierlichen Einrittes des Bischofs in Münster vgl. auch den Bericht D. Lilie's S. 218 f.
*) Bei D. Lilie a. a. 0. heifst es: „So vaken alse twintich eder dertich perde worden dorchgelaten, sint de keden achter den rutheren over de Straten togesclagen unde geslotten, hent de furste an den doem ge- komen.*
Digitized by VjOOQ IC
408 Anno 1533 acta.
moenia snbit) densa acie ad campnm usque dominicum mnnit. Cleros qnoque totins orbis sni mnneris memor ad templmn do- minicum stolis albis amictns conflnit. In primo nrbis ingressa princeps longo föne, quem ante portam Lndgerianam eiecerat^ magnam facinerosomm tnrbam dncens mnltis bombardamm toni- trnis excipitnr \ Et cnm ad templnm D. Ludgeri protopraesTdis, cnins snccessor fntnrns erat, venisset, obloquia et calumnias eyangelicorum bona opera ridentium evitans non iam ipee de equo descendit neque a canonicis istius collegii de more exoeptos precationem et mnnus pro felici anspicio in urbem pertnlit, sed *p. 869. per snos *militaris ordinis ministros sine popnlari strepitn con- snetndini satisfecit. Ipse vero non interrapto eqnitatns ordine ad anlam snam contendit, cnmqne venisset snb fomicem, quo itnr ad campom dominicum, cuiusque firma et arcuata lapidunoi compages sacellum Michaeli Archangelo dedicatum in sublimi sustinet, ex equo descendens, quem archisatrapa dioecesis in Yisscherinck suo iure statim abduci iubebat, per gradus lapi- deos ad saceUum ascendit ibique iuxta altare ardentibus cereis pictisque tapetibus ac sericis pulvinaribus exomatum supplica- tione ad Deum facta munereque aureo oblato aulam suam sa- cello contiguam ingreditur ac superius indumentum exuit, quod, nisi pecunia redimatur, pastor istius sacelli iure suo sibi . vindi* care solet. Inde veste ad talos defluenti stolam candidam et petagium sacrum, cuius lacinias* aurea fibula in pectore copulat^ superinduit ac per eosdem gradus descendit, quem aliquot no- bilium aulicorum paria praecedunt et quatuor sacellani e numero Primarii cleri delecti bombycinis palliis super stolas amicti pone sequuntur. Clerus interea, cui duae cruces inauratae totidem- que faces ardentes praeferuntur, per ostium paradysiacum do- minico templo longo ordine ^essus principem cum suo comi- tatu descendentem excipit et non sine magno populi concurso,
») Ms,: lasdnias.
^) Die auf diesen und den folgenden Vorgang bezügliche SteUe in der Chronik des M. Böchell (s. M. G.-Q. m, 231 f.) ist kein selbstän- diger Zusatz zu Ken»., sondern nur eine unwesentlich erweiterte Wieder- gahe der Worte desselben.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 409
quem tarnen satellites annis et lictores sdpiombos suis arcent, per idem ostinm redit in templnm ; et dum deros in area templi aliquot hymnos psallit, princeps in fronte altaris D. Paolo di- «ati oereis ardentibns, anro, argento, sericis polvillis reliqnüs- qne sanctonun martTrom condecorati proYolntns ad genna sap« plex ad Denm snas fondit preces. Fmitis hymnis et aoreo dono altaii illato cantor in landem D. Panli cannen protonat; Interim totos clerns peallens chonmi ingreditor. Princeps rero, cum ad ehornm venisset, petagio ibi exnto clerum primarimn ad capi- inlare conclare piaestitnnis insinrandnm snbseqaitnr. Interoa deros secondarios in choro roditom com silentio opperitor. Be sotem in capitolari conclavi peracta *redit atqoe in pede sommi *p. 870. jdtaris decano et sacellanis astantibos genoa sobmittens tertio Beom pro felici dioecesis admimstratione oblato et hie monere precator. Inde comitantibos üsdem ad sedile episcopale magni- üce stratom consoendit, singolis tarnen pro cniosque dignitate soas sedes in choro occupantibos. Oiganices indido praecen- ioris scipione sibi facto Organa in divinarom laodom piaeconia «olvit altemoque verso laudem Dei concinit, qoa finita a sar telluns^ fratribos, nobilibos, clientibos, beneflciariis, aolicis, «atellitibos magnaqoe ministrorom torba ezceptos per horologii eetiom com iisdem magnifice coenatoros ad soam aolam reducitor.
Postera yero die, qoae Mt 5. Maü, inter octaram et no- s. lut nam longa aolicorom pompa praeeonte et sacellanis sequentibos sacrom aoditoros ad templom redit. Intersa totos senatos orbis in campom dominicom insiorandom praestitoros coit. Finito itaqne sacro princeps paradysiads ralvis egressos et solenni inreiorando accepto clerom primariom senatomque prandio ex- eipit. Die Martis, hoc est sexta Maii, peracta coena repotia seo e. mal flecondae mensae, omms generis tragemata magnifico apparato in coria civitatis instrocta sont, qoibos princeps com fratribos suis, proceribos dioecesis, aolicis, yirginibos matronisqoe nobi- lioribos se oblectavit bonamqoe noctis partem com tripodiis ab- sompsit. Hinc Monasterio digressos alia qooqoe dioecesis oppida imorata peragrat, et primom qoidem oppidorom ocddentaliom <dem dbi astringit, inde ad orientales civitates perrectoros.
») Mi.: ac saceUanibiu.
Digitized by VjOOQ IC
410 Anno 1533 acta.
Interea Warendorpenses S cum exemplo snae metropolis pleraqne in religione avita et ceremoniis priscis mutassent, sibi metnnnt, ne in hac inangnratione insolentiam istam snam prin- ceps mann vindicet, sicnt anno snperiori, nempe 1532, Herman- nns de Weda episcopns Paderbomensinm rebellionem coercuerat'; cnins rei recens exemplnm mnitorum civinm animis adhnc in- sederat. Proinde de nnmero armatomm eqnitnm intromittendo^ •p. 871. qnibnsque modis se adversns *vim principis, si forte opus esset^ mnnirent, Consultant; petitnm bombardas, pnlverem nitratnm aliaque eins generis Monasterinm mittnnt. Qnae nbi sibi nega- rentor, cum muniendi se fiducia metum omnem deponunt et re altius considerata nihil sibi hostile ab episcopo suo timendum esse existimant, maxime cum Monasterienses, quorum religionem tanquam simü sint imitati, legatos suos in comitatu episcopi habeant, quibus inconsultis princeps nihil sit acturus. Dominica ». Hai. ergo Exaudi, quae fuit 25. Maii, Warendorpiam cum mediocri equitatu ingreditur et onmis rebellionis ac iniuriae quasi oblitus pacificum atque benignum se principem exhibet. Vindictam tarnen transgressionis in aliud tempus visus est differre. Waren- dorpenses vero benignitatem principis tempore inaugurationis experti ipsum vel omnium iniuriarum oblitum vel nihil contra se et evangelium andere existimant, maxime cum suam metro^ polim sibi evangelii nomine faventem habeant. Hac itaque im- 1. Juni, pimitate sibi proposita prima lunii in templa irmunt, altaria demoliuntur, statuas securibus dissectas per mumm in Amisim praeterlabentem coniiciunt, imagines pictas rasis parietibus aut calce illitis expungunt, tabulas frangunt, omamenta diripiunt atque inter se partiuntur^ Huius furiosi spolii praecipuus aactor
') Das Folgende geht wohl wieder auf eine verlorene Warendorfer Chronik zurück. Vgl. auch ohen S. 397 ff. — *) S. Bd. 1 S. 118.
') Ueber diese Yorg&nge berichtet Joh. Wale, genannt Schiltmecker^ Richter zu Warendorf, am 27. Juni an Dietrich v. Menreldt, Drosten zu Wolbeck (Orig. im St-A. M.): „So hebn i. e. 1. weU gehört den velle- foldigen handel to Warendorpe myt kercken to schynden, beiden to howen, dat sacrament der dope und misse ganfs verworpen und noch myt eren lantlopigen predicanten in aller handelinge verhorden tegen dat geboth myns g. f. u. h. by uns gedaen, erer bogen ede und verplychtinge nycht gedencken, der meynunge, ok nu der orgelen aftobrecken, und in rade
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 411
erat Bernardns Weppelmannns aeditnns, qni etiam pastori rem divlnam ipso die Penthecostes * peractnro, nt seditiosis applau- deret, pallia sacra snbtraxerat et amaris saepe convitiis per la- sciviam catholicos proscindere andebat.
Alenses et Becchemenses Warendorpensium fdrorem imi- tantnr atqne e suis templis calices anfemnt, sacramenti reposi- torinm et lampades frangimt, aeneis candelabris raptis snos pe- nates omant, vexilla dissecant et abiicinnt.
Princeps vero hanc vim et templormn depraedationes aeger- rime ferens 6. lunii per literas haec tria oppida admonet *, nt e. Jnni. se ab omni novatione religionis et ceremoniamm abstineant om- niaqne e templis rapta reddant et restitnant, fracta reparent et concnssa restanrent; se sno tempore *in concitatae rapinae ca-*p. 372^ pita animadyersnmm. Post aliqnot antem hebdomadas hnins motns capita extra mnros hamm nrbinm praeter spem snam a satrapa Sassenbnrgico inssn principis capta temeritatis snae da- tnra poenas Yechtam abdncnntnr'.
dencken tegen de, de myt eren handel nycht wyllen hebn to doende, wu se de uth der st&dt wyllen brengen. So is am na erstkomende sondage den Tormyddach to 9 uren dat gansse gemeyn, burger und inwonner up dat hues gedaget, nnd is ein bursprake, als dan wyllen se yellichte erer ge- weltlicher verhandelynge bovesten, bekrefftigen, to hope loven nnd sweren."
') 1. Juni. — *) Das Schreiben des Bischofs an Warendorf, datiert ans Horstmar vom 6. Jnni, ist im Konzept im St.-A. M., das Konzept eines zweiten vom 28. Juni ebenda. Warendorfs Antwort vom 7. Juli (Orig. im St.-A. M.) igt abgedruckt bei J. Nies er t: Ü.-B. l\ S. 211 f. Vgl. weiter den Brief des Richters Joh. Wale an den Bischof vom 8. Juli (abgedr. bei L. Keller: 6. d. W. S. 300), in welchem dieser berichtet, der bischöfliche Befehl sei der ganzen Gemeinheit vorgelesen, aber der gröfscre Teil der Einwohner verharre im Ungehorsam. „Dan se nycht anders dan in erer nnwerer anrichtinge vullenherden und genslichen vorharren je lenck, je mer; dar ick myner personen nycht tegen doen kan edder ock tegen doen doer.** — Ueber Ahlen s. gleich weiter unten. Akten über Beckum sind nicht mehr nachweisbar; vgl. dazu aber D. Lilie S. 219.
') Ueber diese Gefangennahme von Bürgern beklagt sich Warendorf auf dem Landtage zu Rheine am 6. October. Der Bischof rechtfertigt sein Vorgehen damit, dafs die Stadt einen Predikanten bei sich behalte, der ihn auf der Kanzel an seiner Ehre angetastet und geschmäht habe. „Item de predicanten lereden weder dat sacrament des altars und doepe." Doch wolle er auf Bitten des Kapitels und der Ititterschaft „de gefangen borger
Digitized by VjOOQ IC
412 Anno 1533 acta.
Ubi vero ecclesiastae Monasterienses intelligerent suomm numernm captivitatibus atqne suppliciis minni, serio qnidem in initio lagent, non tarnen ideo segnios mnnitione ürbis et tatela senatns confiri schismaticam snam doctrinam propagare pergnnt, sed mntno alacrins certatim eidem insistnnt, quasi afflictione et persecntione more apostolomm ardentiores in evangelii negotio promovendo effecti esse videantor. ünde tantam sibi pietatis et emditionis opinionem non solnm in nrbe inter factiosos, venun etiam inter aliarnm nationnm popnlos fama angente omnia com- paraverunt, ut* mnlti isfeins evangelii amore illecti aliunde hnc confluerent eosdemque concionantes audirent Inter qnos non postremom locnm Joannes Bokelson, Leydanns ac sarcinator^, tennit, qni anno seqnenti mira qnadam sorte ad regiam digni- tatem in eadem nrbe evectns est. Hie cnm eximios conciona- tores Monasterii esse intelleidsset *, evangelico spiritn dnctns patriam ozoremque snam clancnlum deserens circa haec tempora Monasterinm venit ac Hermanni Bamers primum hospitio ad -26. Jou. 25. Inlii usos ' doctrinam non solnm pnblicam, sed et privatam concionatomm snggestione traditam didicit. Inde Osnabnrgam profectns, qnae didicerat, evomit; verum cum anabaptismum clam inter cires serere inciperet, nrbe profligatus est^ Berersus
•) Ms,: et
Tan Warendorp bes to uthdracht der togelachten gebrecken bedagen und sich mit ennen wyder holden ala billick und recht^ (St.-A. M., Landtags-Akten).
*) Zu Gninde liegen hier and bei den folgenden Nachrichten über Johann ▼. Leiden die Antworten, die dieser selbst anf »etliche Intenroga- toria und Fragstucken** giebt, die ihm auf Veranlassung des Eurforsten Ton Köln vorgelegt worden sind. Die Aussagen finden sich abgedruckt, aber incorrect und mit manchen Auslassungen und Lesefehlem, bei J. Nie- se rt: Ü.-S. L 8. 174 ff., die Yerbesserungen dasu bei C. A. Cornelius: M. A. IL 8. 417 f. Die Aussagoi sind hier lum Teil ausffihrlicher ala diejenigen, die Johann in seinem Verhöre am 25. JuU 1585 lu Dülmen gab (bei C. A. Cornelius a. a. 0. S. 369 ff.). Ueber Eers8.'B Benutiung der Wiedert&ufer-Gestftndnisse vgl. die Einleitung.
*) »He hefit gehört, dat dappere predicanten bynnen Munster seyn gewesen und dat erangelium am pesten gepredigt" (J. Niesert a. a. O. 8. 175). — ') Diese Angaben sind beiden GestindniBsen gemeinsam.
*) Diesen Aufenthalt in Osnabrück und sein Entweichen Ton da er- wähnt Johann nur in seinen Antworten bei J. Niesert a. a. 0. Im Yer-
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 413
itaqne in patriam cnm Joanne Matthissone, Gerardo tznm Eloister aliisqne qnibnsdam spiritnm anabaptisticnm crepantibus de pae- dobaptismo clancnlnm agit et argumenta^ qnibus ille expngnari qneat^ inqmixintar et conscribnntar. Qaae meditatio adeo Ley- dani ingeninm exacnit adeoqne obsedit, nt rel ex tempore snam doctrinam defensare änderet et nihil iam praeter anabaptismnm somniaret^. Qnomodo antem et qnando Monasterinm redierit, sno loco dicetnr*.
Alenses *etiam circa haec tempora lascivire et insanire in* *p. 878^ cipinnt. Nam 2. Innii principi snpplicant^ nti et sibi exemplo a. Joni. snae metropolis concionatorem habere liceat, qni evangelinm ad gloriam Dei et animamm snanun salntem pure doceat. Bb- spondet princeps, nt se a religionis et ceremoniamm novatione contineanty ne in calamitatem inelnctabilem se praeeipitent*.
hdre in Dolmen heiÜBt es nur: „Und also in Hennan Rammen hniss bis Jacobi a. 33 ther herberge gebleven, und doe weder heim getaegen/
') Nach seinen Bekenntnissen ist Johann nach Aller Heiligen (1. Nov.) 1533 von Jan liatthjs gewonnen und getauft, darauf mit Gert thom Cloister znn&chst in Holland als Apostel ausgesendet worden. In seinem letzten Yerhfire Tom 20. Janl 1536 bekennt Johann (s. M. G.-Q. U. S. 399), dafs er Ton der MeinungsTerscbiedenheit zwischen Melchior Hofmann und Jan Matthjs in Betreff der Zeit der Einführung der Wiedertaufe nur von Hören- sagen gewnlst habe.
*) Doch erwfthnt Eerss. Johann's definitive Bückkehr nach Kfinster am 13. Jan. 1534 weiterhin nicht an der richtigen Stelle, sondern zweimal nur ganz beiläufig, ein Yerfahren, das schon G. A. Cornelius (s. M. G.-Q. II. EinL S. 54 Anm. 61) rügte. — Auf die Herkunft und Jugend Johann's kommt Kerss. spftter ausführlicher zurück, und zwar bei dessen Erhebung zum König. Hier sei vorerst &uf die dort beigegebenen Anmerkungen verwiesen.
') Der Brief des Magistrats an den Bischof mit der Einlage eines Schreibenfl der Bürgerschaft Ahlens an den Magistrat^ beide vom 2. Juni (Orig., resp. Kopie im St-A. M.), ist abgedruckt bei J. Niesert: Ü.-B. I*. 8. 213 ff. Das Schreiben der Bürgerschaft Ahlens wünscht, der Bischof möge gestatten, dals in Ahlen „dat wort Godes recht und reyne durch gude, truwe und vernünftige predicanten geprediget, und wat ungotlich is afgedaen, und dat gotlich und recht is wederum verordent möge werden.^ Es ver- weist auch auf die Yorgftnge in Warendorf. Die Antwort des Bischofs ist nicht mehr nachweisbar. Doch kommt der Bischof auf dem Landtage zu Rheine am 6. October auch auf diesen Wunsch Ahlens zurück und Iftfst die Antwort erteilen (St-A. M., Landtags- Akten): „Als ze begert einen guden predicanten fhebben. will unse g. h. datsulve in bedenck nemen und sich dar up mith antwort lathen vememen."
Digitized by VjOOQ IC
414 Anno 1533 acta.
Cnm princeps inaagoratione facta omnia sibi dioecesis op- pida iareinrando astrinxisset plennmque iam dominiam assecutus faisset, necessitate ita postulante dioecesana comitia in loco an- 4. Juni, tiquitas ad publicam consnltatioiiem recepto 4. die lunii per- agenda indixit. Nomen antem loci est Laerbrock a Laercampio qnodam villico ibi vicino^. Hnc princeps reliqniqne dioecesis ordines conflnnnt. Monasterienses vero omninm sagittanorum praesidio mnniti adsnnt, quibns ad snbitam eruptionem re ita exigente uti consneveront. Hnc etiam cibos, vinnm et aliquot cerevisiae vasa convecta sunt. Ibi tum princeps ea, qnae ad conunnnem dioecesis utiütatem visa snnt pertinere, per oratorem snmn ordinibns in consnltationem proponit ^ qni, nt mnltitndi- nem consnltantinm in compendinm mittant, paucos vires eos- demqne graves, pmdentes et apprime nobiles delignnt, in quos omnem decidendi stataendiqne auctoritatem, quod pnblice utile sit, transfundunt^ qui de more cum principe, Monasteriensibus ac oppidorum legatis in urbem altius de re in comiüis propo- sita consulturi sese reciperent^. Verum nemo eorum praeter
*) Vgl. dazu Longinus (Fr. Westhoff): Führer durch das Münster- land, herausgeg. von der „Geographischen Gesellschaft zur Erforschung des Münsterschen Tieflandbusens,'' Teil 1 (Münster 1893) S. 134.
^) Nach den Landtags-Akten im St-A. M. handelte es sich hei dieser Tagung vornehmlich um die Gewährung der Willkonmienstetter für den Bischof, um Verhesserung der Münzordnung, um Festsetzung von Mafs- regeln gegen die üehergriffe dienstloser Landsknechte, um die definitive Regelung und Verteilung der Landessteuer zur Beihülfe für den Reichs- krieg gegen die Türken und endlich um Bestätigung des Friedensvertrages vom 14. Februar.
') Auf diesem Landtage ist keiner der zur Verhandlung stehenden Gegenstände zum Abschlufs gebracht worden, denn unter der Führung Münsters bestanden die städtischen Verordneten darauf, vor einer binden- den BeschluTsfassung erst an die Ihrigen zurückberichten zu woUen. Als sie dann weiter forderten, dafs die Stände nach altem Brauch sich in die Stadt Münster begeben sollten, erhielten sie vom Bischof die Antwort: „S. f. g. were ock bericht, dath van oldes nicht aUwege gebrucklich ge- west, to Munster yn to ryden, sunder et weren to mermalen und tyden dar voirhen des lands zaken up den Laerbroick entlich beslotten . . .,'' und als die Städte dennoch bei ihrer Forderung behairten, liefs er erklären: „S. f. g. zy ock anderer merckliger vorgefallener unledde halven itzt nicht
D, to Munster in to tehen eder s. f. g. rede to schicken.*' — Für
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 415
oppidonim legatos mnris se credere audet; terrent enim ipsos snperiora captivitatis Telgeticae exempla, si forte Monasteriensi- bns pro arbitrio sno omnia non snccederent. Post longam nitro citroqne consnltationem comessatnm snb dio considnnt, et cnm liquoris advecti vis ingenia qnomndam civinm excitasset atqne acnisset, tarn acnte coeptnm est de fide dispntari, nt lanionis eniasdam minister acrioribns argnmentis transfossns in coetu omninm expiraverit, et pluros alii graviter sanciati in nrbem re- vecti sunt. Singnlae qnoqne urbanae tribns eodem die convi- *Yantnr, ac Lndolphns Poeck, alntariomm tribnlis, Stoeldreiero, *p. 374. finae tribns praefecto, pollicem dexterae manns ferro praecidit «t cniusdam helciopaei in platea salaria commorantis pahnam transfixit. Hoc vero crimen pecnnia et aliqnot cerevisiae vasis expiatnm est.
Inde cnm principi mnltiplicibns cnris et soUicitudinibns pro snbditis snis immerso referretnr Coesfeldienses qnoqne nova moliri, 8. Iimii ipsis in haec verba scribit^: Se pnblica fama8.(JaU). «ognovisse ipsos explosis nsitatis innsitatas ceremonias snscepisse et concionatores qnosdam sine legitimi magistratns anctoritate ad se vocasse, nnde nihil aUnd, qnam seditiosnm schisma, in- obedientia, dissidinm et cbristianae concordiae tnrbatio expec- tanda sit non solum adversns caesareae maiestatis edictnm et imperii placitnm, vemm etiam contra propriam suam fidem et insinrandnm. Concionatoribns igitur istis abactis antiqnas cere- monias et catholicos templornm ritns in nsn reservent. Si vero abnsns irrepserint, se eos ita commntatnmm, ne catholicae ec- clesiae nitori et dignitati qnicqnam decedat.
Münster war es die Hauptsache, jede Geldbewilligung an den Bischof ab- h&ngig zu machen von dessen Nachgiebigkeit bei den Irrungen mit der Stadt — Die Akten über diesen Landtag werden ergänzt durch diejenigen der Yerhandlungen zwischen bischöflichen Bäten und Münsterschen Abge- sandten am 1. August zu Altenberge (abgedruckt bei G. A. Cornelius: M. A. II. S. 851 ff.), die teilweise die Vorgänge auf dem Laerbrok recapi- tuliren. Aber auch zu Altenberge kam es zu keinem AbschluTs. Zur Sache TgL C. A. Cornelius a. a. 0. S. 187 ff.
^) Vielmehr am 8. Juli aus Horstmar. Konzept im St-A. M. Ueber Coesfelds bisherige Haltung s. Bd. 1 S. 292 ff. Vgl. auch B. Sökeland: Oesch. der SUdt Coesfeld (Coesfeld 1839) S. 90 ff.
Digitized by VjOOQ IC
416 Anno 1533 acta.
9. Juli. Ad haec Coesfeldienses 9. Inlii respondent^: Se non spe-
rare facta sna famae de se foris sparsae consentanea^ sed famam longe maiorem factis esse; etsi aliqnid a qnibnsdam schisma- tids clanculnm intra moenia sna coeptam fnerit, magistratom tarnen anctorem eins non esse. Neqne se aliennm concionatorem accivisse, quam qni iam tribns fere Instris concionandi apnd se munere sit fdnctns \ cni etiam serio praeceperint, ne qnam doc- trinam, nnde schisnia et dissidinm nascatnr, serat. Se qnoqne snos cires coercitnros, ne qnid, qnod christianae religioni, civili concordiae et receptis templomm eeremoniis ac ritibns adrer- setnr, amplectantnr. Si rero nlla novatio irrepserit, se eam pro- tinns repressnros neqne se datae fidei neqne praestiti inrisin- randi religionem nnqnam neglectnros ant violatnros. *p. 875. *Cnm antem fama de Goesfeldiensinm novatione iamdndnm
sparsa non extennaretnr neqne sfleret, princeps ad eosdem 14.
u. Juli. Inlii sie scribit^: Se sperasse Coesfeldienses snperioribns snis scriptis et pollicitis satisfactnros fnisse ac petitionem snam apnd ipsos pondns aUqnod habnisse. Yemm se nnnc manifeste com- periri poUicitam fidem ab ipsis violatam esse, cnm insnetas can- tiones vemacnlas in templo cantillent aliasqne novationes cere- moniamm introdncant. Se proinde ipsos itemm admonere, nt obedientiae memores concionatorem repndient. Si rero illnd cnm bona pace impetrari non possit, se in imperialis edicti ac pu- blicae pacis tntelam et patrocininm ad alia remedia necessario confngitnmm.
Scribit etiam eodem tempore ad monachnm qnendam ter- minarinm ibidem^, qni in snspicionem novationis apnd prin- cipem addnctns faerat, nt se concionibns ad tempns abstineat^
15. Jnii. Monachns iUe per literas 15. Inlii emissas principi agit gratias qnam mazunas, qnod se molestissimo concionandi onere, qnod senatns sibi imposnerit, liberet^
') Orig. im St-A. M. — *) Es war der Tenninarins Johann t. Hanse. — ■) Aus Dftlmen. Konzept im St-A. M. — *) Konzept des Briefes vom 14. Jnli ans Dülmen an Johann y. Hnnse im Si-A. M. — ^) Der Bischof fügt hinzn: „dar mede wyderonge nnd twispaldige meynnnge bj den nnsen van Goisfelt yerhoet und gade, christliche ejnicheit und fredde underholden blyve.« — •) Orig. im St-A. M. Abgedruckt bei J. Niesert: Ü.-B. I". S. 202.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 417
Coesfeldienses ad superiores principis literas 1 7. Inlii re- i7. Jnu. spondent^: Sibi non constare alinm quam terminarinm tribus iam fere Instris concionandi officio fonctnm faisse. Paroühos antem snos anünarnm curam habentes avaritiae^ nomine apud plerosqne cives male audire, et singulis exploratissimum esse, qnibns artibns in conqnirendis pecnniis calüde ntantur. Et cum abande satis a maioribus snis decinds, redditibns, praediis, agris aliisqne bonis quam plnrimis, nnde conoimode yivant, sit pro- spectmn, ipsos tamen sacramenta yendere, infantes sine praesenti pecunia a sacro fönte arcere, tenoiores pecnniis destifcntos a ma- trimonio repellere et similem mercatoram circa sacramentmn corporis et sanguinis Christi exercere, anargjros extortis pigno- ribus coercere, iusta exeqniis impensa *non satis pinguia con-*p. 376» temptim remittere, pauperes ad exequias mortuis reddendas co- gere multosque alios abusus loculis servientes introducere; vir- gines Deo dicatas propolas esse et civiles negociationes in civium graye dispendium facere; cum ciyium munitionibus et yigiliis sine ullo suo incommodo defendantur, ipsas tributum tolerabüe ad instaurationem portarum et murorum negare^. Se proinde' principem rogare, ut hos cleri abusus reprimat*; se ciyili suo officio non defore.
Princeps haec scripta clero Coesfeldiensi 18. lulii trans- is. Juu. mittit ipsumque admonet^, ut in sacramentis administrandis, uti christianos parochos decet, sese gerat, ne senatui et ciyibus Coes- feldianis iustam querendi occasionem «periat seque pluribus mo- lestils inyolyat. Quod si factum fuerit, se illud, quod ad mu- tuam cleri et ciyium concordiam faciat, breyi effecturum.
0 Orig. im St-A. M. Abgedr. bei J. Niesert: Ü.-B. I\ S. 198fif. Kerss. giebt das Schreiben nur in kurzem Auszuge wieder.
*) „durch ere giricheid, overfloit und anders.^
') Die im Briefe nun folgende Klage über die Nachlässigkeit und Unfähigkeit der Pastoren in der Amtsführung läfst Kerss. ganz fort.
*) Auch bittet Coesfeld wiederholt, den Predikanten Job. y. Hunse beibehalten zu dürfen.
^) Aus Dülmen. Konzept im St-A. M. Abgedr. bei J. Niesert: U.-B. I^ S. 204 f. Gleichzeitig schreibt der Bischof noch einmal an die Stadt (Konzept im St.-A. M., abgedr. bei J. Niesert a. a. 0. S. 203 f.), sie solle sich bis zu weiterem Bescheide aller Neuerungen enthalten; er wolle in Sachen der Religion Ordnung schaffen.
3
Digitized by VjOOQ IC
418 Anno 1533 acta.
Circa idem tempns quataor cives Dalmanienses Bothmanni doctrina inflammati, qnem aliqnoties concionantem andiverant, dnos concionatores connivente magistratu sno Monasterio secum abdncont, qni eandem doctrinam, quam a Bothmanno, praecep- tore suo, didicerant, publice profiterentur et plurimos cives Dul- manicos suo evangelio lucrifacerent. Yernm vigilantissirnns prin- ceps ac subditomm saornm vems inspector in nocte Nativitatis 8. Sept. Mariae, qnae foit 8. Septembris \ mediocri eqnitata stipatos Dolmaniam ingressns est ac inventos doctores seditiosos Bever- gemam abdnci iubet, nt motae seditiouis poenas bene comme- ritas Inant reliquosqne a simili facinore sno exemplo deterreant.
Post haec Bothmannus, cum anabaptismum propagare cogi- taret, alios sibi mores a prioribus dissimiles induit, maiorem solito sanctimoniam et vitae innocentiam in publicum proditurus prae se fert, convivia, comessationes, puellarum basia aliaque omnia, quae levitatis suspicionem augere queant, respuit adeoque *p. 877. ""commutatus est, ut eundem esse non credas. lam in angelum lucis transformatus ^ non se hominem, sed numen aliquod sub humana forma circumferre fingit, incessu gravis et meditabun- dus, Yultu severus, stoicus, agelastus, sobrius et praeter morem temperans insignique pallore tinctus. üt autem bis moribus doctrina respondeat, ad misericordiae opera exercenda populum hortatur, temperanter vivendum esse in omnibus concionibus clamitat^; bonis quaesitis communiter utantur, mutuis sese offi-
^) Das bestätigt die Urkunde des Bischofs vom 8. Sept. aus Dülmen (Kopie im St.-A. M. Mscr. I, 25 fol. 21), in der es heilst: „So wy gestern, Bundag, bjnnen unser stadt Dülmen dorch unse uthgezante dener einen anfanck gedaen unde deselven gefangen bess an uns hebn foeren laten, bekennen wj, . . . dat wy gemelter unser stadt Dülmen olde hergebrachte gerechticheit unde privilegia . . . bestediget unde nochmails hjrmedde be- crefftiget willen hebn.**
*) Nach A. Corvinus: Acta etc. Bl. A4^ Vergl. oben S. 389, wo Eerss. schon ganz ähnlich berichtet hat.
') Predigten Rothmann's sind uns leider nicht erhalten. Wir kennen nur wenige Auszüge aus einzelnen seiner Kanzelreden vom Jahre 1531 (abgedr. bei J. Niesert: U.-B. I^ S. 165 ff.), auf die schon Bd. 1 S. 165 hingewiesen wurde. Wohl sicher aber hat Rothmann in der ersten Hälfte des Jahres 1533 noch nicht in der Art gepredigt, wie Eerss. hier berichtet. Das hätten die gleichzeitigen Quellen gewifs nicht Terschwiegen. Die For-
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 419
ciis iuvent, familiariter inter se vivant, mntno amore se com- plectantnr, nemo se sapra alinm efferat, neminem enim alio esse snperiorem, cmn omnes sint fratres et sorores omnesqne ex aequo ad beatitadinem aeternam invitentur. Aliomm concionatorom doctrinam, etsi evangelium assidne crepant, evangellcam tarnen non esse, sed stnltam qnandam persuasionem, cum fructus bonos non operetur^ Papisticam quoque colluviem bonorum operum doctrinam humanamm constitutionum et ceremoniarum fece con- taminasse. Nullam igitur propemodum sanam doctrinam esse, totum mundum corruptum et in maligne positum, quare brevi futurum esse, ut horrenda et inevitabilis calamitas mundum in- vadat, quam nemo, nisi electi Dei et charactere foederis insi- gniti, evasuri sint; reliquos vero ad unum omnes funestis sup- pliciis interituros et crudeli intemecione a facie terrae stirpitus evellendos eumque finem mundi fore; sed iudicium postremum post annos mille subsecuturum. Oppressis itaque impiis in fine mundi electos Dei et charactere foederis insignitos sub Christo duce suo novam et felicem vitam annos mille in terra victuros (ApocaL 20) sine lege, sine magistratu, sine matrimoniis; liberos tamen sanctos sine ulla camis concupiscentia et foeda titillatione procreaturos ; omnia intra ipsos fore communia, nihil ipsis de- futurum, omnia piis sine labore et molestia affluenter nascitura; scripturas sacras tam novi quam yeteris testamenti ob singu- larem vitae piorum et foederis charactere signatorum sancti- moniam, qui sponte sua bene *victuri sunt, in usu non fore. •p. 378* Hoc autem impiorum excidium brevi futurum esse dictitat. Patrem enim coelestem etiam nunc angelos et ministros suos, quos coram videant, emisisse, qui totum mundum peragrantes
demng der Gütergemeinschaft, die starke Yertretung der chüiastischen Idee mit ihren Ueberschwftnglichkeiten, die sich hier finden, treten bei Roth- mann erst in seinen späteren Schriften in den Yordergrund, nachdem die Anhänger des Jan Matthys in Münster die Herrschaft gewonnen hatten. YgL auch die Einleitung.
') In den gleich weiter zu besprechenden Akten der Disputation vom 7. und 8. August findet sich folgender Ausspruch Bothmann's: „Eth were dat evangelion wall by voelen angefangen . . . Dat dat evangelion noch nicht recht wer, merkt men by den fruchten woll** (s. Zeitschr. 20 [1859] S. 158; Tgl. auch Herm. Hamelmann: De paedobapt. Bl. C8v).
3*
Digitized by VjOOQ IC
420 Anno 1533 acta.
electos Dei passim dispersos foederis charactere signatnri sint, nt ab imminente afflictione eripiantur. Signatos vero ex qnatnor terrae angnlis in nnum aliqnem locam convocandos ibiqne Chri- stum, ipsomm ducem, gladium ultionis ad eradicandmn impios ipsis in manns snas traditnrum, qnem in charactere foederis non signatos stringant, nt eornm memoria a facie terrae dispe- reat et pii tranquille vivant. Huc scriptnras detorqnet cap. 7 Apoc. et 9 Ezech. Inde, nt propins ad signum illnd foederis accedat: ,,Quicnnque," inqnit, „foederis nota consignari volunt, peccatis, diabolo, propriae carni ac toti mundo renunciabunt, semetipsos abnegabunt, mundana hominum commercia, cibi potusque immoderatum usum, scortationes, lusus, t^meraria iura- menta, blasphemias et maxime publicorum templorum ingressum vitabunt, ne vana doctrina et falso illo sacramentorum usu con- taminentur Deique iram post veram agnitionem in se provocent. Hinc digni sunt, qui charactere foederis notentur, hoc est, ut iam credentes et adulti spirituque sancto repleti aqua ab integro tingantur;** adultos igitur et soIos credentes esse baptizandos. His quoque admiscet: panem et yinum in coena dominica non fieri verum corpus et sanguinem lesu Christi; aliaque paulatim cum suis collegis docet, quae et ecclesiae et scripturae sacrae adversantur.
Hac vitae sanctimonia, hac nova atque inusitata doctrina populum fraudis nescium in nae/seam* quasi ineitricabilem et labyrinthum allicit. Multi enim ßothmanni exemplum doctri- namque secuti, cum iam spiritu Dei satis se afQatos et com- munitos esse existimarent neque sibi quicquam ad beatam illam piorum vitam deesse putarent, signo foederis, hoc est baptismo, *p. 379. consignantur *et retinguntur certo sibi persuadentes paedobap- tismum nihil prodesse, neque se ab instanti calamitate tutos fore, nisi rebaptizentur et charactere foederis in frontibus suis ab integro signentur^
*) Ms,: nascam.
*) Zunächst enthielten sich die Predikanten, wenn sie sich auch offen für Gegner der Kindertaufe erklärten, dennoch der Wiedertaufe. Wanu Buthinann unter dem Einflüsse besonders RolPs für die Lehre der Wassen- berger Predikanten gewonnen wurde, läfst sich aus den Quellen genauer
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 421
Henricns Bollius * vero, qni monasticam vitam, quam Har- lemiae in Hollandia professns fuerat^ abiecto habita aversatus et apostata factns Wassenburgae apnd Enram in terra Inliaca ooncionatorem egit, hinc Monasterii cnm Bothmanno anabaptis-
nicht feststellen. Aus seinem von Kerss. früher (s. Bd. 1 S. 1^)0) ange- führten Briefe vom 6. Sept. 1532 an Herrn. Buschius geht hervor, dafs er damals noch aus voller Ueberzeugung Gegner der Anabaptisten gewesen ist. Aber schon als v. d. Wieck dauernd nach Münster übersiedelte (im März 1533; s. oben S. 394), war Rothmann zu radikaleren Anschauungen über- gegangen. Vergl. das Schreiben v. d. Wieck's an den hessischen Kanzler Job. Feigk vom 15. Nov. 1533 (CA. Cornelius: M. A. II. S. 3()3), in dem es heifst: „Dan so froe als ich mit meinen bucheren gen Munster an- körnen, haben Bernhart Rothman und sein mitgesellcn die 1er der widdertauffer angefangen und sich geschickt, als 8olt Munster arx sein anabaptistarum.^ Ueber das Schwankende, Zaudernde und Unsichere bei Rothmann's Auftreten, dem v. d. Wiock in seinem Briefe vom 18. Nov. an den Landgrafen von Hessen den schärfsten Ausdruck giebt, vgl. CA. Cornelius a. a. 0. S. 143 ff., 171 ff., 207 ff. u. 370. Ganz unglaubwürdig ist die Erzählung H. Dorp's (Bl. C 1^), nach der Johann von Leiden während seines ersten Aufenthalts in Münster im Som- mer 1533 gegen den Einspruch der Münsterschen Predikanten die Kinder- taufe verworfen haben soll, und nach der Rothmann daraufhin das Volk von der Kanzel aus Öffentlich ermahnte, ernstlich zu beten, „das sie unser Herr Gott bey seinem reinen und lautem wort erhalten wol und weren allen schwormereien und Rotten, sonderlich der Widerteuffer, die itzunder auch bey jnen heimlich einzuschlichen beginnen; den wo die Widerteuffer überbaut nemen, das kost nur laut und leut, beide geistlich und leiblich." — Die erste Weigerung eines Münsterschen Predikanten, nämlich Stap- rade's, an Kindern die Taufe zu vollziehen, berichtet Kerss., und zwar nur er allein, zum 7. September 1533. Die eigentliche Wiedertaufe begann in Münster erst im Januar des folgenden Jahres nach Ankunft der Anhänger des Jan Matthys.
*) Die folgenden Angaben über Roll entnahm Kerss. aus H. Dorp Bl. C2. RoU tritt in Münster zuerst bei der Verteilung der Pfarren am 10. Aug. 1532 auf (vgl. Bd. 1 S. 231 Anm. 2, wo schon erwähnt wurde, dafs Kerss. dieses wichtige Ereignis völlig überging). Ueber Roll, der damals mit Glandorp zusammen die Aegidiikirche erhielt, vgl. aufser C A. Cor- nelius: M. A. IL S. 163 f. u. 337 ff. besonders Ch. Sepp; Geschiedkun- dige nasporingen Bd. 1 (Leiden 1872) S. 71 f. u. Bd. 2 (1873) S. 1 ff., J. Habet s: De wederdoopers te Maastricht (Roermond 1877) bes. S. 101 ff. u. 227 und L. Keller in der „Allgemeinen deutschen Biographie" Bd. 29 (Leipzig 1889) S. 75 f.
Digitized by VjOOQ IC
422 Anno 1533 acta.
mnm docnit, nnde digressns apnd Traiectmn inferins^ propter anabaptismnm igni adiudicatns transgressionis snae poenas dedit, hie ea, qnae Bothmannns tectis atque obscnris verbis visns est dicere, sonantibns exprimit paedobaptismnm inter adiaphora nn- merans^, qui neqne bonus neque per se malns sit qniqne in- fantibus ad salntem conseqnendam neqne prosit neqne obsit, cnm nnsqnam in sacris literis praecipiatur.
Accessit et alins qnidam novns concionator Hermannns Stopradins» Moersanns, qni Henricnm BoUinm, praeceptorem snnm, andacia, dicacitate et malitia sna longe superavit Hie in evangelicos et papistas pariter ita e snggesto detonnit, nt onmes nrbani propemodnm mures contremiscerent. Hie Bothmanno andacior et eonfidentior paedobaptismnm non solnm inter adia- phora nnmerat, sed ipsnm abominationem eoram Deo esse im- pndenter satis proclamat. Ideo dignns habitns est, eui cnm Bothmanno praecipnnm parochiale templnm D. Lamberto con- secratnm a factiosis contra senatos volnntatem committatnr \
*) Ms.: Strapadlus.
*) Kerss. verwechselt hier, wie auch weiter unten, wo er den Tod des BoU noch einmal erwähnt, Traiectum inferius = Utrecht mit Traiectum superius = Mastricht. H. Dorp giebt richtig Mastricht an. Zur Sache vgl. C. A. Cornelius a. a. 0. S. 841 und J. Habets a. a. 0. 8. 227.
') Die verschiedentlichen Quellen dafür, dafs Roll der eigentliche Urheber der religiösen Bewegung zu Munster im Jahre 1533 und das Haupt der Gegner der Kindertaufe gewesen sei, stellt C. A. Cornelius a. a. O. 8. 339 zusammen. Dafs Roll die Kindertaufe zun&chst nur unter die adia- phora gerechnet habe, berichtet Kerss. allein. In den Akten der Dispu- tation vom 7. und 8. August 1533 heifst es in der einleitenden Rede des Syndikus t. d. Wieck (Zcitschr. 20 [1859] S. 156), Roll habe gepredigt» „dat die kinderdoepe ein gruwell vor Got sy.** Rothmann er- widert darauf: »Vort dat Henricus heft gesecht, de kinderdoepe sy unrecht und ein gruweU vor Gott, des sein alle gelyke gestendig ..." Der An- sicht Rollos und Rolhmann's schliefsen sich dann ausdrücklich an Kloprifs» Stralen, Staprade und Yinne (vgl. auch Herm. Hamelmann: De paedo- bapt. Bl. C G^ u. D !▼). Die gleich bei Kerss. folgende irrige Notiz, dafs Herm. Staprade zuerst in öffentlicher Predigt die Kindertaufe ein Greuel vor Gott genannt habe, ist wieder wörtlich aus H. Dorp entnommen.
') Aus H. Dorp a. a. 0. entnonmaen. In den Akten der Disputa- tion finden sich noch folgende auf Staprade bezügliche SteUen: y. d. Wieck sagt, Staprade hätte gepredigt, „men wolde dalr mit upror maken, dat
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 423
Hae Bothmannistanun conciones omnes nrbis ordines, mazime vero senatorium conturbant et exterrent, qni per legatos primnm Bothmanniun rogat, nt sibi a controversia duornm sa- cramentomm, baptismi scilicet et coenae dominicae, doctrina temperet. Inde cnm legatomm precibus non acqniesceret, ipse cnm aliis qnibnsdam eiusdem farinae concionatoribns ad cariam graphiariam vocatnr, nbi itemm admonitus, ne factio*sam hanc*p. 380. doctrinam in ynlgas spargat; sed cnm ab ea se nondnm absti- neret, a senatn, tribnnis ac mechanicomm praesidibns in pleno senatas consessn acrioribns verbis obinrgatus est, qnod paedo- baptismnm rem mediam esse contra ecclesiae institntmn docnerit, qnae neqne infantibus ad salntem prosit neqne obsit. Bespondet: non se, sed snomm aliqnem ista docnisse; se antem effectnmm, ne idem in postemm andiatnr^ Yemm hinc digressns parom addictae fidei memor paedobaptismmn non solnm inter adiaphora recenset, sed coram Deo abominationem esse mnlto confidentins cum sno Stapradio docet. Idem reliqni ecclesiastae facinnt Quae nbi senatos snmmo cnm dolore animadverteret, ant tristem rui- nam ant ezimiam calamitatem ant insignem absqne exemplo reipnblicae mntationem fntnram metnens variis modis de coer- cenda Bothmanni andacia seditiosae plebis favore mnnita con-
men die kinderdope hir holden wolde.** Rothmann entgegnet: „Wider, dftt Hennannus solde geprediget hebhen, men wolde dair mit nproir ma- ken . . ., gestehet he gantz nicht. So averst he mochte vennnert werden, in wat sermon eder waniier solches gescheidt, wolde he, was de warheit wer, als dan nicht verswigen . ..' (s. Zeitschr. a. a. 0. S. 156 u. 159 nnd Herrn. Hamelmann: De paedobaptismo a. a. 0.).
') Die Unterhandlungen des Bats zu dieser Zeit mit Bothmann und den übrigen Führern der Gegner der Kindertaufe sind im Einzelnen sonst nicht überliefert. Kerss. berührt sie noch am ausführlichsten. In den Akten über die Disputation werden sie in der Einleitungsrede v. d. Wieck's nur kurz gestreift (s. Zeitschr. a. a. 0. S. 1&4 und Herm. Hamelmann: De paedobapt Bl. C4^ u. Co). Dafs übrigens die Predikanten ihre dem Rate gethane Zusage, die Predigten gegen die Kindertaufe und das Sakra- ment des Abendmahles zu unterlassen, nicht gehalten haben, beweist auch ein Brief des Bats von Münster an den Landgrafen von Hessen Yom 15. Not. (abgedr. bei C. A. Cornelius: M. A. II. S. 360), in dem es heifst: 0. . . hebbe wir wedder solchs ze upt frnntlichste gebedden, und hebben nns gedachte predicanten nun nichts van allem des unsz darup togesacht gehalden.**
Digitized by VjOOQ IC
424 Anno 1533 acta.
snltat. Qnam cnm sine horrenda vulgi seditione et sanguinis effnsione vi retnndere se non posse existimaret, incruentnm ita- qne bellum adversus illum suscipiendum esse decernit, ut argu- mentorum vi aut debellatus et pudefactus sileat, aut teils acrio- ribus e sacrarum literarum pharetra depromptis in senatu coram tribunis et mechanicorum praesidibus per viros bene exercitatos confossus seditiosae plebis desinat esse caput; quae ratio vin- cendi ut sit tutissima, ita quoque maxime reipublicae profutura. Proinde ab Hermanno Buschio*, militaris ordinis viro poetaque insigni, ac Joanne Holtmanno Ahusiano, seniore et scripturario Fontissalientis, et aliis quibusdam facundia, erudi- tione et pietate praecellentibus viris* adversus Eothmannum,
7.u.8.Aug. quem superintendentem * appellabant, suosque satellites 7. et 8. Augusti in conclavi senatorio praesente senatu plebeioque magi- stratu acerrime pugnatum est. Adhibentur huic examini duo exceptores seu notarii sacramenti religione obstricti, qui utrinque
♦ p 381. *dicta et disputata bona flde conscribant. Huius logomachiae tela utrinque emissa et contorta, quae apud me conservantur,
*) Vgl. über Buschins H. J. Liessem: Hermann van dem Busche, sein Leben u. seine Schriften (Programme d. Kaiser- Wilhelm-Gymnasiums in Köln 1884 ff.). Von einer früheren persönlichen Bekanntschaft zwischen Bothmann und Buschius berichtet nur Herrn. Hamelmann S. 1188. Jedenfalls standen sie mit einander im Briefwechsel. S. das Bd. 1 S. 190 von Kerss. angeführte Schreiben Rothmann's. Bei Herm. Hamelmann: De paedobapt. Bl. C 7 findet sich folgende Stelle aus der ersten Rede des Buschius: „Superiori quidem anno et similiter antea cum multis piis ga- visus sum . . ., quod audirem in patrio solo evangelium Christi et dopositis abusibus legitimam sacramentorum administrationem in ecclesiis rcceptam, et ministerium Bemhardi Rothmanni, hominis ingcniosi et facundi, de quo tunc temporis multum spei conceperam, gratulabar Monastcricnsibus.**
*) Wie Kerss. den Verlauf der Disputation vollständig mit Still- schweigen übergeht, so hat er es auch nicht einmal für der Mühe wert gehalten, die Namen sämmtlicher Teilnehmer zu nennen. Aufser Buschius und Holtmann beteiligten sich an der Disputation noch der Fratcrhcrr Dieüich Bredevort, weiter der Augustinerpater Johann Brothanzt, Arnold Belholt, Johann Glandorp, Peter Wirtheim und Brictius tom Norde ; ihnen gegenüber standen neben Rothmann die Prodikanten Heinrich Roll, Johann Kloprifs, Gottfiried Stralen, Hermann Staprade und Dionjsius Vinne.
») Vgl. oben S. 389 Anm. 2.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 425
cum plurima sint, eorum descriptionem, ne fastidium legenti ingeram, pnidens omitto^
Senatus finita hac scriptnrarum coUatione Eothmannistas
') Die Akten der Disputation sind im Originale nicht mehr nach- weisbar, doch ist in der Zcitschr. 20 (1851«) S. \b'6S. eine vom Kaufmann F. J. Offenberg in Münster aufgefundene alte Abschrift derselben in niederdeutscher Sprache (jetzt in der Bibliothek des Altertumsvereins zu Münster) durch B. Hölscher veröffentlicht worden. Weiter liegt eine lateinische Uebersetzung vor, die Her m. Harne 1 mann im Jahre 1572 unter dem Titel; „De Paedobaptismo" erscheinen liefs (vergl. P. Bahl- mann: Bibl. J533 Nr. 3), und die wiederabgedruckt wurde von J. Wi- gand: De anabaptismo (Lipsiae 15ti2) S. 3()l ff. Sie fügt in Uebersetzung auch die späteren Entgegnungen Glandorp's und Wirtheim's gegen Roth- mann und aufscrdem einige Erklärungen H. Hamclmann's hinzu. Die ein- leitenden Verhandlungen bringt sie ausführlicher, als sie sich in der Ab- schrift in der Zeitschrift finden, aus der auch ein Blatt herausgerissen ist^ das die letzten Sätze der Rede Brcdevort^s, die ganze Rede Belholt's und die ersten Worte Glandorp's enthielt (Herm. Hamelmann Bl. El^ Zeile 23 bis Bl. E3 Zeile 6). — Ein Mscr. im St.-A. M. (M. L. A. 518/19 n. fol. 27 flf.) giebt einen in hochdeutscher Sprache gleichzeitig geschriebenen Auszug aus dem Protokolle, der aber nur die gröfseren Reden des Buschius und Rothmann vom 7. Aug. und die ausführliche Entgegnung Rothmann's Tom 8. Aug., so weit sie sich gegen Buschius richtete, bietet. B. Hölscher hat in seiner Publikation in der Zeitschrift die hauptsächlichsten Varianten, Auslassungen und Zusätze dieses Manuscripts in den Noten kenntlich ge- macht — Von den Geschichtsschreibern der damaligen Zeit ist die Dispu- tation immer nur ganz kurz behandelt worden, am ausführlichsten noch ▼on H. Dorp (Bl. OB), der sich aber ebenfalls auf die Akten beruft, die „ausweisen, wes ein jeder bey disser sach gethan hab." A. Corvin hat ICleichfalls die Akten gelosen und stellt (Acta etc. Bl. B i^) den Gegnern Bothmann's das Zeugnis aus, „das sie sich in diesem fal menlich, christ- lich und ehrlich Widder die Rottengeistor gesetzt haben, aber doch nichts mehr bei inen erlangt, denn darnach die unseren bey inen haben erlangen mögen." In der „Glaublichen Anzeige" des Dietrich von Hamburg findet sich die sonst nicht zu belegende Notiz (Bl. A !▼), dafs die „bere- dung öffentlich im druck aussgangen." Herm. Hamelmann ist in seinen sonstigen Werken noch zweimal auf die Disputation zurückgekommen (Opera 8. 303 in seiner „Narratio de vita Hermanni Buschii" und S. 1200 £f. in seiner „Historia renati evangelii in urbe Monast."). — In ganz wenigen der sahlroichen späteren Abschriften des Ker8s.'schen Werkes habe ich die Ver- handlungen der Disputation in lateinischer Uebersetzung beigefügt gefun- den, die sich dem Sinne, nicht aber dem Wortlaute nach mit H. Hamel- mann^s Uebersetzung deckt.
Digitized by VjOOQ IC
426 Anno 153:J acta.
firmioribns Buschii argnmentis debellatos et convictos esse sen* tiens per loannem a Wyck, doctorem et syndicum, dispntationem his verbis intercipit^: „Senatns hnius urbis ea, qnae ntrinqne in colloqnio addncta sunt, satis intellexit. Ne antem caesareae maiestatis constitntioni adversetnr neve qnenqnam intra sua moenia illi repngnare patiatnr neve foedera pacisqne leges inter principem et rempablicam Monasteriensem initas violare dicatnr^ edicit ac iubet, nt concionatores ab his et aliis duororn sacra- mentornm, baptistni scilicet ac coenae dominicae, articulis in. concionibus snis prorsns sibi temperent, paedobaptismnm ad institutum ecclesiae inyiolatmn servent neqne qnenqnam ab eo dehortentnr deterreantqne neqne qnamlibet in religionis negotio novationem introdncant, nisi prins alios erroris convincant et snam doctrinam accnratins verbo Dei conflnnent. Si vero ipsoa propositiones snas doctrinamqne snam sacramm literamm testi- moniis comprobasse et imperatoriam constitntionem aliaqne magi* stratnnm decreta pacisqne initae foedera non esse servanda osten- disse senatns deprehenderit, se ea, qnae christiannm deceant magistratnm, factnmm. Sed dnm ea nondnm sint discnssa et declarata, senatum in hac nrbe nnllam novationem admissnmm; et si hnic decreto vis a qnoqnam fiat ant qnoqno modo iUnd contemnatnr, ipsi concionatores experientnr senatum aegre la* tumm, neqne ipsos a poena immunes futuros.**
') Das Folgende ist Ucbersetznng des Beschlusses des Rates, den der- selbe im Einverständnis mit den Older- und Meist«rleuten den Predikanten zu erkennen gab (s. Zeitschr. a. a. 0. S. 176 und Herm« Hamelmann a. a. 0. Bl. E 5^ u. E 6). Derselbe ist auch wiedergegeben in dem Schreiben des Rates von Münster vom 15. Nov. an den Landgrafen Philipp von Hessen (s. CA. Cornelius: M. A. II. 8. 360 f.). Doch wurde dieser Beschlufa nicht am Ende der Disputation verkündigt, sondern bereits am 7. August, als die weitere Besprechung auf den folgenden Tag verschoben wurde, an dem Rothmann erst seine Hauptrede zur Widerlegung seiner s&mmtlichen Gegner hielt Freilich wurde dieser BeschluTs dann am 8. August wieder- holt, nachdem Buschius sich f&r die Weiterführung des Gesprilches mit seiner Ermüdung entschuldigt und eine schriftliche Antwort versprochen hatte, und damit die Disputation, die keineswegs glücklich für die Anhänger der Kindertaufe auslief, endigte. Kerss. hat dieses aUes unerwähnt ge- lassen, trotzdem er es aus den Akten, die er besafs, h&tte wissen müssen. Zur Sache vgl. Herm. Hamelmann a.a.O. Bl. E5f. u. Q2fF.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 427
Hoc modo colloqnimn et consessns doctormn dissolntns fiiit.
*Ip8a die Lanrentii Martyris, quae fiiit 10. Augusti, cnin*p. 382^ quidam Hollandns anabaptismo addictns in templo Aegidiano ^^' ^'^' hora tertia pomeridiana concionaretur, Joannes Windemollerus Senator^ non tarn Lntheranismo, qnam anabaptismo infensns in concionatorem irrnit enmque e snggesto detraxit: „Quid tn," inquit, „verbero, ad populum hie verba facis, indignns, nt sug- gestnm conscendas, qni ante annos aliqnot scalas ignominiae ascendisti, qni ad palnm nnmellarinm ignominiae caasa religatns canterio candenti in altera mala per camificem signatns es, quasi yero istam notam, qnam in maxilla circnmfers, non noverimns, quasi probitas isto signo egeat? Tune honesta et pia doces, qui inter mastigias et verberones educatus ipse inhoneste et impie yixeris? Apage te cum ipsa tua doctrina, cum ipsa tua inusta cicatrice! Maculam istam tuam prius ablue, quam hunc locum probo viro dignum capias!** Anna vero, Milingii cuiusdam uxor, aliaeque complures mulierculae spiritu anabaptistico afflatae in- dignum facinus esse exclamant virum Dei e snggesto deturbare, concionantem impedire, salutarem doctrinam civibus invidere; eum sibi a vi non temperare, qui ab aliis illatam merito pro- pulsaret. Impium illud scelus exemplo carere, impunitum ergo non relinquendum, conniventem senatum amovendum aliumque substituendum, qui evangelicam libertatem non opprimat, sed singulari favore prosequatur, amet, promoveat atque augeat. Magnus his verbis muliercularum fit concursus, magna vocum confusio et tempestas adeo, ut tota templi structura tremeret. Interea ecclesiastes ille insolit^a intemperie conterritus evanuit. WindemoUems etiam garrulam feminarum turbam effugiens templo excessit ac sese subduxit. Motus autem ille femineus deficientibns antagonistis facile quievit.
*Sed seditiosi senatum pecunia a principe corruptum nec»p. 383, evangelio favere passim per urbem dictitant; alium proinde esse eligendum. Quid multis? Ita paulatim in urbe anabaptismus
^) Er ist wohl sicher derselbe, der in der Yersammlang der Gilden am 1. Jnli 1532 die Bürger zu einem Bunde gegen die Unterdrücker des Eyangelinms aufrief, und der dann in den dafür niedergesetzten Ausschufs der 36 M&nner gewählt wurde. Vgl. Bd. 1 S. 218 f.
Digitized by VjOOQ IC
428 Anno 1533 acta.
invalescebat, ut loannis Langennanni, Petri Frisii aliorumqne 7. Sept. civium infantibus 7. Sept^mbris in templum delatis Hermannus Stapradius Moersanus baptismum manifeste negaret ^ Quam rem senatus aegerrime tulit, neque enim illud futurum unquam spe- rasset, cum ex superiori certamine Bothmannistas infirmioribus argumentis inniti animadvertisset atque ideo seditiosam hanc et controversam duorum sacramentorum doctrinam spargi vetuisset. Quare ubi ecclesiastae superiori disputatione se victos esse non faterentur neque a sua doctrina in magistratus contemptum et ludibrium latum culmum discederent, sed haereticorum more multo praefractiores redderentur suaque pertinacius defenderent iisdemque multa nova paulatim affiingerent, senatus avitae ec- clesiae institutioni et doctrinae de paedobaptismo tutius sibi adhaerendum esse existimans Bothmannistis non solum omnibus concionibuSy verum etiam urbe plebei magistratus praesidio fretus * serio interdicit. Quo edicto concionatores praeter opinio- nem suam promulgato, cum plebeio se favore munitos esse pu- tarent, vehementer partim exacerbati, partim constemati^ sena- tum bis scriptis adoriuntur*: „Seditiosorum concionatorum scriptum senatui Monas teriensi 17. sept 1 7. Septembris traditum.
Gratia a Deo Patre, vera agnitio lesu Christi et illumi- natio Spiritus Sancti in omnem veritatem sit vobiscum. Amen! Quod superioribus hisce diebus interdictis vestris nos ab evan- gelica functione terruistis ac urbe vestra excederemus crudeliter praecepistis, minime sperassemus. ütut autem sit, rogamus, ut,
') Nur durch Kerss. überliefert.
*) Der Rat konnte das um so mehr, da das Gebot vom 7. und 8. August an die Predikanten auch im Namen der Oldcr- und Meisterleute ergangen war (vergl. Zeitschr. 20 [1859] S. 176 u. 194). Herm. Hamel- mann: De paedobapt Bl. E5^ erwähnt freilich die Mitwirkung der Older- und Meisterleute nicht.
*) Es scheint, dafs Staprade für kurze Zeit aus Münster hat weichen müssen, denn die gleich von Kerss. mitgeteilte Eingabe der Predikanten an den Rat ist von ihm nicht unterzeichnet worden. Doch kann seine Abwesenheit nicht lange gedauert haben, weil die Vorrede zu der Schrift „Bekenntnisse von beiden Sacramenten," datiert aus Münster vom 22. Oct., auch seine Namensunterschrift trägt. — *) Nur durch Kerss. bekannt.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 42 J
quae *tnnc viva voce respondere non licnit, ea nnnc a nobis*p. 384. descripta christianis pectoribns accipiatis; cnm satis compertum Sit vobis nostri mnneris esse, ut oviculas Ckristi nobis concre- ditas pascamns et ea solum proponamns, qnae Christus man- davit, neqne iis qnicqnam detrahamns neqne addamns, sed qnic- qnid ad normam Dei non dirigitur neqne illi consentit, repre- hendamns, reiiciamns et stirpitns eradicemns. Similiter vos non latet, quanta cnm molestia et labore in conspectn omnis popnli susceptnm hoc docendi mnnns administraverimns nee a qnoquam in hnnc usqne diem erroris convicti simus, vel qnod a veritate aliena docnerimns; quam etiam doctrinam nostram nltimi snp- plicii periculo, qnanqnam non sit necessarinm, nos defensnros esse recepimus et adhnc recipimns. Proinde vobis expendendnm relinqnimus, quid egeritis quibusve christianis legibus confisi nos ab ofBcio removeritis. Seimus, quid Paulus 1 Corinth. 14 dicat: „Si,** inquit, „alii fuerit revelatum assidenti, prior ta- ceat^" Neminem vero novimus, nemoque prodit, cui meliora sint revelata. Nos tamen tacere voluistis. Si autem aliquis me- liora adferret, aequum esset nos tacere. Praeterea miramur, quid vos, penes quos profanarum quidem rerum iurisdictio est, de hac quoque re iudicandi auctoritatem vobis arrogetis. Si christiani esse vultis, qua fronte civilibus vestris interdictis ver- bum Dei impedire et remorari audctis? Scriptura ecclesiae iu- dicium tribuit, et cum ecclesiae christianorum sint et esse velint, si itaque vos aut alius quispiam adversus nos qnicqnam habu- isset, illud in ecclesia et congregatione fidelium nobis praesen- tibus propositum fuisset, et si veritatis clypeo non fuissemus communiti neque doctrinam nostram manifestis sacrarum Ute- rarum testimoniis defendissemus, merito iudicio et poenae subii- ceremur. Quam causam adversus nos habetis, qui doctrinam de baptizandis infantibus erroneam esse professi sumus? Contra agnitam veritatem nihil nobis agendum esse decrevimus; ferro tamen possumus, ut *illi hoc faciant, qui minus agnitionis con-»p 355^ secuti sunt et eam nondum sunt professi, ut imprudentibus ser- viatur, donec veritas magis patescat. Yosmetipsos iudicate! Cum paedobaptismum erroneum esse dixerimus neque vos neque alius
') 1 Corinth. 14, 30.
Digitized by VjOOQ IC
430 Anno 1533 acta.
qnispiam certis argumentis nos convicerit, qua ratione qnove christianae professionis officio addncti nos contra agnitam veri- tatem ea recantare vi cogitis, si vero illnd a nobis non fiat, con- cionandi officio nobis interdicitis? 0 Dens! Haeccine iura ci- vilia ac imperatomm constitntiones praecipinnt, qnas syndicus vester magnifice tonat? Profecto, ins divinnm longo diversam inbet. Bogamns antem Denm, nt vos in ea agnitione conservet, ne qnid contra agnitam veritatem committatis, sicnt nos facere vnltis. Yemm hanc impietatem Dens in aetemum a nobis avertat! Qui imprndenter qnidem teste Paulo* peccat, delicti gratiam a Deo impetrare potest; qni vero prndenter (nt Sani 1. Beg. 15 et Pharao Exod. 5*) delinqnnnt ac veritati resistnnt, in dies magis magisque excaecantnr ac indurantnr adeo, nt nnllins nn- qnam poenitentiae Ulis sit locns. Proinde itemm ex mntno christianae caritatis vincnlo vos rogamns et admonemns, nt hanc evangelü cansam accnratins cordatinsve intneamini et expendatis neqne adeo hnmanis opinionibns dncamini adeove eos, qni blas- phema ac impia verba ventosa garmlitate strepnnt, sectemini, nt lesn Christi veritas obscnretnr. Praeterea cnm in conclavi senatorio vobis praesentibns antagonistamm nostromm argn- mentis fnsins qnidem, qnam vobis tnnc temporis placnit, a nobis responsnm sit illiqne dintnmae sessionis pertaesi per scripta nobis respondere receperint et nnnc sex propemodnm hebdoma- das meditando absnmpserint, rogamns, nt, si qnid ab illis ad- versns nos nostramqne professionem addnctnm sit, confestim eins nobis copia fiat \ Ista enim respondendi mora et nobis et veri- tati pnblicaeqne paci plnrimnm obest. Precamnr insnper, nt hanc fidelem nostram admonitionem boni consnlatis neqne nos "p. 386. nisi veritate convictos in officio tnrbetis. *Si vero pertinaciter (qnod Omnipotens avertat) propositnm vestmm nrseritis, nihilo- minns tamen nostrae a Deo nobis commissae fnnctioni insistentes
») Ms.: 4.
^) Vgl. 1 Tim. 1, 13. — ') Die Entgegnungen, die Glandorp und Wirthelm am 31. Aug. thatB&chlich dem Bäte eingereicht hatten (s. Herrn. Hamelmann: De paedobapt BL G2fF.), und die Brictius tom Norde unterzeichnete (s. ebenda Bl. G 6^), waren also offenbar den Predikanten nicht eingehändigt worden.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 431
coram Deo et toto mnndo veritatem etiam cum vitae omnium- que rerum dispendio profitebimur cogitantes interim Deo magis obediendmn esse, quam hominibas K Vobis ergo pensandam ob- trudimos, quam sit pericnlosnm incidere in iadicinm Domini. Omnia tarnen bona de vobis speramns, quos Omnipotens in sui agnitione ita illustret, nt respublica bene regator. Vestri evan- gelüqne lesn Christi ministri
Bemhardns Bothmannns, Joannes Cloprisius, Godefridns Stralenins, Henricns Bollios» Dionisins Vinnins.^ Nee minori stndio et diligentia apnd tribnnos mechani- commque praesides per se et snae factionis satellites, quos tarnen gratia et anctoritate apud illos poliere arbitrati sunt, negotium snom peragnnt potentes, ne a pio officio cum ignominia et de- decore removeantor, qnod cum snmmo mnltitadinis applansu fideliter hactenns administraverint, neque nrbe quasi scelerosi et flagitiosi profligentur, qui de republica bene meriti sint, qui plurimos a papatus caecitate ad evangelicam lucem revocaverint, qui papistica tyrannide debellata regnum Christi pristino nitori restituerint; nihil se ezilio dignum commisisse, nullo flagitio oontaminatos esse, nisi flagitium sit verbum Dei pure docuisse. Atqui si hoc flagitium sit, se quidem flagitiosissimos esse et non solum ezilio, verum etiam ultimo supplicio dignissimos quique yarüs poenarum generibus afflicti continuo e republica tollantur; a qua tamen impietate Dens omnipotens magistratum praeservet. Hoc igitur a senatu impetretur, ut praedurum illud exilii de- cretnm mutetur et concionatores suo munere a Deo sibi com- misso sine motu fungantur, *ne, si suis officiis destituantur, ^ p. 387. haec ciyitas perpetua ignominiae labe inter evangelicas urbes notetur et Dei vindictam in se provocet.
Tribuni autem et mechanicorum magistri, apud quos Both- mannns summa quidem gratia valuisset, si de paedobaptismo sententiam suam mutasset, his verbis permoti cum senatu de retinendo Bothmanno agunt. Placuit tandem senatui ipsum ea lege in officio suo retineri, ut in concionibus suis a controversis duorum sacramentorum articulis sibi prorsus temperet. Quae senatus sententia a tribunis Bothmanno significatur.
') Acta Apost. 5, 29.
Digitized by VjOOQ IC
432 Anno 1533 acta.
Interea literae a principe in urbem missae' ipso die Mi- 29. bcpt. cliaelis, qnae fuit 29. Septembris, in singnlis paroeciis recitantur, qaibns inbetnr, nt dnornm sacramentornm, baptismi et encha- ristiae, nsns pristinns reservetnr; neque enim se ullam in bis contra ecclesiae doctrinam citra salutis dispendinm mntationem admittere posse.
Hnc accedit senatns mandatom idem inbens. Maxima etiam pars civium bis assentitnr, si encharistiae participatio (sicnt Cbristns institnit) sub duabus speciebus sibi non negetur. Se- natns itaqne serio Bothmannnm de paedobaptismo et aliis arti- cnlis in controversiam positis prorsns silere ant nrbe excedere inbet. Utmm honun facturus sit, scripto sibi responderi po- stnlat. Ad qnae Bothmannns sie respondet^: 3. oct. „Tribnni plebis ac mecbanicomm magistri ' mihi significa-
vemnt me ab officio meo non esse amovendum, verum cum de paedobaptismo et sacramento corporis et sanguinis Christi con- flictationes sint exortae variisque modis ista sacramenta exagi- tentur, in gratiam communis pacis mihi in concionibus publicis ab istis duobus temperarem, donec doctorum virorum iudicio haec controversia componeretur. Quibus respondi: Cum haec publicae tranquillitatis causa a me fieri velint^, in concionibus •p. 38S. meis a controversa duorum sacramentornm doctrina *me absti- nebo, imo ne haue quidem» attingam, sed ea, qnae pacem con- cilient^, qnae senatum excusent, qnae plebem tumuituantem sedent, qua me decet fide docebo, donec ab admixta fece haec doctrina purgetur et maior veritatis agnitio a Deo hominum
») Ms,: quidam. — ^) Ms,: conciliant.
') Nicht mehr nachweisbar. Der seit dem 7. Juni n&chste erhaltene Brief des Bischofs an die Stadt ist erst vom 19. October datiert
') Der deutsche Text der Rothmann'schen Erklärung ist nach einer Ahschrift in der Beilage zu einem Schreiben v. d. Wieck's an den hessi- schen Kanzler Joh. Feigk vom 15. Nov. 1533 abgedruckt bei C. A. Cor- nelius: M. A. n. S. 365.
■) Zu der Erklärung heifst es : ». . . die ersamen hem baide older- Icut und mesterleute sampt etzlichen deputerden Ton den mesterleuten."*
^J Die Erklärung fügt hinzu: „den ich dan auch schuldig und al- tzeit gerne deinen wil.**
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 433
mentibiis infiisa fderit. Datnm anno Domini 1533, die 3. Octobris*.«
Bothmannns qnidem chirographo isto sno, qnid factorns sit^ satis dedarat Senatns tarnen de fide illins, qnam aliquoties Yiolayerat', dnbitare coepit. Ideo legatos saos Beynam mittit, qno princeps dioecesana comitia liabitnras sexto Octobris venerat, e. oct. qni in consessn procenmi miserandam nrbis et religionis faciem conunemorarent'. ürbem dissidiis et motibns intemis aestuare, magnam plebei ordinis partem in officio non posse contineri, sed magistratni obstrepere, doctrinam vetitam a Bothmanno in- Tectam eüam cmn yitae pericnlo tuen; omnia intestinis odiis flagrare, yeram religionem et eyangelicam doctrinam inter Schis- mata flnctnare, nihil itaqne intra moenia tntom esse, nihil praeter caedem, rapinam et reipnbUcae eversionem et vastitatem expectandnm. Haec omnia cnm non alinnde, quam ex mnltipUci religionis contentione oriantur, se proinde obnixe efflagitare, nt princeps snas partes agat, reipablicae cespitanti snccnrrat et hnic malo medeatnr, articnlos erroneos doctomm viromm prae- sidio adintos tollat et verae religioni yerboqne Dei consentientes snbstitaat; se eos, si sibi ntiles esse cognoverint, libenter am- plexnros.
Ad qnae princeps^: In principio nascentis mali pharmaca admisissent neqne ita in gratiam foriosorum subditomm et bene monentinm Indibrinm saluberrima consilia ezcnssisseni Cogi- tassent cnm malis in pemiciem bonomm non esse conniyendnm; seditiosis non tam soayiter adblanditi Mssent. Licentiam enim
') ÄYif diese Erkl&ruiig hin wurde Bothmann das Predigen wieder gestattet) doch da das Lambertikirchspiel ihn als aufrührerisch und seiner Obrigkeit ungehorsam entsetzt hatte, ihn auch keineswegs wieder zulassen woUte, lydammb hat man in nirgent dan an einen winckel der stat zu sanct Serrafs zu predigen gestaten mögen* (Randbemerkung zu der Beüage zum Schreiben y. d. Wieck's). — *) Vgl. oben S. 428.
*) Die Instruktion der Abgeordneten Münsters zum Landtage in Bheine hat sich nicht erhalten.
^) Akten über die Landtagsverhandlungen zu Rheine befinden sich im St.-A. M. Es hatte sich yomehmlich wieder um Steuerangelegenheiten gehandelt Zuletzt traten die StAdte in ihrer Gesamtheit und einzelne derselben, wie Ahlen und Warendozf^ mit ihren Klagen heryor. YgL zur Sache C. A. Cornelius: IL A. IL S. 198 f.
4
Digitized by VjOOQ IC
434 Anno 1533 acta.
"p. 389. et ineptam lenitatem snos saepe anctores ant prodidisse ant *m eximiam tandem cladem praecipitasse. Eo nnnc rem devenisse, nt nee lenitate sen blanditiis, nee asperitate sea cradelitate mn- tari qneat. Se tarnen ex officio neqne consilio neqne re clvitati defntumm, sed de fnturo remedio et refonnatione, quantnm fleri potest, altins cogitatnrum *. Interea nrbes ab omni in religionis negotio novatione sibi temperent rogat, qnod se facturos reci- pinnt. Hoc etiam se poscere a legatis Monasteriensinm, nt do- minum Henricnm Mumpertinm, theologiae doctorem ac priorem Bispinckhoviannm, ad concionandnm verbnm Dei in templo do- minico de more admittant^ Ad qnod legati se illnd in con- snltationem et decretnm senatns relatnros respondent; senatum brevi responsnrnm.
Dissolutis istis comitiis cnm princeps de novatione mino-
mm civitatum m'bil esset sollicitns, praeter spem tamen 8. Oc-
tobris ipsi refertnr Coesfeldienses seditiosxun concionatorem ad-
9. oct. misisse, qnare literis snis 9. Octobris emissis ^ ipsos ab institnto
in hnnc modum deterrnit: Sibi pridie* relatum esse erronem
^) „Als ock Stadt nnd stede gebedden,' läfst der Bischof antworten, „dath men ze baven dath Privilegium nicht besweren will, snnder dar z.
f. g. tegen ere borger to forderen, zulx mit recht to verfordem, hefft unse
g. h. antwort lathen geven, s. f. g. wille sich vermöge des privilegii holden, so vem sich ock de stede tegen s. f. g. als getruwe und gehorsame under- sathen luith des privilegii ertzeigen." »Wal to gelegener tyt,* hdfst es dann weiter, „in zacken der religion Ordnung maken, de errige prodicanten in der wedertauff und vam sacrament des altairs in z. f. g. stifft nicht dulden eder inlaten."
') Schon am 5. April war seitens des Münsterschen Eates an Mum- pert die Weisung ergangen, Niemandem die Ohrenbeichte abzunehmen (vgl. oben S. 403). Als dann später der Bischof erfuhr, dafs der Bat dem Prior auch Station und Predigen im Dom verboten habe, richtete er aas Horstmar am 7. Juni die ernstliche Aufforderung an die Stadt, sich dem Vertrage vom 14. Febr. gem&fs zu halten (Konzept im St-A. M.). Der Bischof wiederholte hier auf dem Landtage also seinen Befehl. In den Akten findet sich darüber Nichts, aber die Thatsache vnrd bestätigt durch den gleich weiter unten auch von Eerss. angeführten Brief Münsters an den Bischof vom 15. October (J. Niesert: U.-B. I*. S. 216).
') Aus Fürstenau. Konzept im St.-A. M. Zu früheren kirchlichen Bewegungen in Coesfeld vgl. oben S. 415 ff. — *) Ein Datum giebt das Schreiben nicht an. Es heifst nur: „Wy komen in erfaronge ..."
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 435
qnendam yagnm atque ignotnm nrbem CJoesfeldiensem snbiisse, in ea se aliqnot dies clancnlnm continnisse et tandem invocatum et sine legitimi magistratas eommqne, qnomm interfderit, per- missn in sacello Sancti Spiritns concionandi munns invasisse, erroneam et pemidosam doctrinam in plebem novitatis semper ayidam sparsisse, nnde schisma, dissidinm, seditio, inobedientia^ magistratns contemptns et christianornm ritnmn concordibns maionun snffiragiis antiqnitns ad haec nsqne tempora usitatorum^ distnrbatio et cormptela promanare soleat. Com itaqne hoc sibi tanqnam magistratni legitime minime ferendnm esse censeat, ne sna lenitas snbditis sit exitio, proinde se ipsos per fidem datam et insinrandnm sibi praestitnm admonere, nt continno istmn concionatorem remoyeant, repellant et nrbe profligent ne- que se ab antiqnis templomm ritibns ac ecclesiae catholicae ceremonüs distrahi sinant. Bescribnnt^ se in omnibns principi *obtemperaturos. »p. 890.
Dnm haec agantnr, senatus legationem ad Lantgravinm evangelicos concionatores petitnm abl^at', qni adyersns Both-
») fMt im Ms.
^) Nicht mehr nachweislich. — *) Üeber die erfolglosen Versuche des Landgrafen Philipp im Jnli, zwischen dem Bischöfe und der Stadt Monster zu vermitteln, rergl. oben S. 405 Anm. 2. Von einer Gesandt- schaft der Stadt an den Landgrafen ist aktenm&fsig nichts überliefert. H. Dorp Bl. 04 berichtet: „Hernach anno 1533 nmb Martini ungefar hatt ... Philip, Lantgrare zu Hessen, auff des Bhats von M'ünster ansuchen und begeren zween prediger gehn Münster geschickt ...*' — Dem Bischof hatte der Landgraf am 8. Sept. seine Bereitwilligkeit an- gezeigt, abermals B&te zu senden (Orig. im 8t-A. M.}, und darauf aus Horgtmar am 12. Sept die Antwort erhalten (Orig. im St-A. Marburg), der Bischof habe bereits für den 6. October einen Landtag nach Rheine ausgeschrieben. Am 7. Oct. erwidert der Landgraf (Konzept ebendas.), dafs er den Bischof, wie er sich aUe Zeit erboten habe, «in zimblichen, pilligen, chrisUichen Sachen mit rhad, hilf und beistand keins wegs verlassen werde.' Eine hessische Gesandtschaft an den Bischof erfolgte aber doch sehr bald, und zwar, weil der Landgraf vernommen hatte, dafs Bischof Franz und seine Stände geneigt seien, die Temporalitftt des Stifts dem Kaiser zu übeigeben (vergl. die Instruktion für Alexander v. d. Thann an Bischof Franz vom 28. Oct, abgedr. bei L. Keller: G. d. W. S. 302, und weiter den ebenfalls dort S. 303 abgedruckten undatierten Brief des Landgrafen
4*
Digitized by VjOOQ IC
436 Anno 1533 acta.
mannnm totamqne anabaptisticam cohortem decertent Hie ita- qne in gratiam periclitantis reipublicae Theodoricnm Fabritinm', fsumndia et andacia insignem, et loannem Leningnm Melsinga- nnm', hominem quidem doctnm, sed meticolosnm minnsqne disertnm, qnos evangelio favere potissünnm cognoyerat, ad hanc provinciam administrandam hortatnr. Hi tantnm officii Lant- gravio denegare non andentes compositis rebus suis se Mona- sterinm itoros onnsqne sibi impositnm pro viribus suis snbitoros recipiunt Sed prinsqnam hi se itineri et pericnlo committerent, per aliquot hebdomadas intra parietes suos de rebus fdturis Con- sultant et adversus anabaptistica monstra sacris literis acriter sese armant.
Transfluviani quoque coenobü vixgines ' novo eyangeliconun spiritu inflammatae Germanicos psalmos in templo interim pro- miscue cantillare, yota sua vivendique institutum contemnere, professionem suam pro nihilo habere, archiyestalis firena ezcu- tere, nulla ciborum discrimina facere, de habitu mutando mussi- tare deque liberiori yita somniare. Ida yero de Mervelt, archi- yestalis, cum perpaucis aliis hanc yirginum suarum lasciviam sibi displicere multis lachrimis et querelis testata est. Quae res cum ad principem perlata esset, in haec yerba ad totum yirgi- 10. oot. neum coetum 10. Octobris scribit^: Se accepisse plerasque yir- gines Transfluviani monasterii mundana quadam levitate vano-
an den Herzog Karl yon Geldern, nach welchem der Bischof das Gerücht f8r unwahr erklärt, nach dem ihm aber yon Seiten Borgnnds Antr&ge ge- macht worden seien, die er nicht geradezu von der Hand gewiesen habe).
') Üeber Theodor Fabricios ygl. besonders G. A. Gornelins: Die Münsterischen Humanisten (Münster 1851) S. 31 fif. und Th. Yolbehr: Zur Gesch. d. Münsterischen Unruhen, in den ^^Mitteilungen aus dem ger- manischen Nationalmuseum'' Bd. 2 (Nürnberg 1889) S. 97 fL — Eine „Tita Theodori Fabricii ab ipso anno 1565 ad filios suos conscripta** hat Th. V. Hase in der |,Bibliotheca Bremensis*' Classis IV fasc. 1 (Bremae 1719) S. 65 ff. herausgegeben. So kurz sie auch auf die Münsterische Zeit ein- geht, bietet sie doch einige wichtige, spftter noch anzuführende Notizen.
*) IHe QueUennachrichten über ihn, soweit sie seine Münsterlsche Th&tigkeit betreffen, steUt G. A. Gorneliu«: M. A. IL 8. 847 f. zusammen.
*) YgL auch Eer88.'B früheren Bericht über das Kloster zu üeber- wasser Bd. 1 S. 280fL und oben S. 403.
*) Aus Füzutenau. Konzept im St-A. M.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 437
qne anuni pmiiim ita concitatas, nt contra snnm Yotnm snaeqne regnlae professionem ac contra inveteratam coenobü consnetadi- nem lebellionem moliantar. Se itaqne ipsas monere, nt originis et nobilitatis snae memores nihil committant, qnod levitatem sapiat ant progenie snaqnoqno modo indignnm existimetnr^
*Po8t haec 15. die Octobris senatns principi responsnm re- *p. 891. scribit, sicnt legati in comitiis Beynanis se faetnros receperant ': ^' ^^*' Nnllo modo contra transactionis pacta se illnd permissnnun, nt se inyito concionatores doctrina, vita et moribns eyangelio non conformes ad docendnm pnblice in civitate sna admittantnr. Cnm antem tempore transactionis concionandi mnnns in aede snmma sit ablatnm et terminario dominici templi interdictnm neqne eam consnetndinem revocandam esse transactionis monn- menta inbeant, sed hoc solnm yelint, nt capitnlmn dominicnm in sna religione non tnrbatnm vivat, donec Dens omnipotens aliter disposnerit'; — ex qnibns obscnmm non esse principem transactionis sententiam manifeste oppngnare. Se ergo rogare, ne adrersns transactionem praegrayentnr.
Ad haec piinceps 19. Octobris^: Se transactionis pacta 19. oct. non yiolasse sibiqne ea seiranda esse non ignorasse, sed incon- snltam illam et illiberalem postnlationis snae abnegationem a senatn non ezpectasse, cnm templnm dominicnm snnm totinsqne
') In demselben Briefe zeig^te der Bischof dem Kloster an, dafis er eine Abordnung zur üntersnchnng nnd Abstellung der Mifsbrftnche senden weirde. Dem Amtmann zn üeberwasser schrieb er am selben Tage (Konzept im 8t-A. M.), dafs dieser der Aebtissin und den Jungfrauen „yan eren gndem und upkomiften derselven gewontlige underholding und yerplegung, wo ran olders gebruiklich, yerschaffest und dar ynne, zo zulz ran dj ge- fordert werde, gyne aenderonge makesf
*) Ygl. oben S. 434. Orig. im St-A. M. Gedruckt bei J. Niesert: Ü.-B. r. 8. 216 f.
*) Ygl. Bd. 1 S. 375 den 2. Artikel des Friedensvertrages vom 14. Febr. (bei J. Hobbeling a. a. 0. S. 168). In diesem Briefe und in den folgenden vertritt die Stadt wieder ganz den Standpunkt, den sie wfthrend der Friedensunterhandlnngen eingenommen hatte, den sie aber nicht auf- recht zu halten im Stande gewesen war. S. besonders die bei C. A. Cor- nelius: M. A. I. 8. 210 abgedruckte Antwort Münsters vom 20. Juli auf die Werbung der hessischen B&te. — *) Aus Iburg. Konzept im St.-A. M. Abgedruckt bei J. Niesert: Ü.-B. P. S. 218 f.
Digitized by VjOOQ IC
438 Anno 1633 acta.
dioecesis sit srunrnnm neqne tarnen paroeciale et transactio verbis manifestis huic omnes antiqnitns habitas ceremonias et consnetndines sine senatns ant civinm snomm impedimento, se- natni vero ins paroecialium templomm tantum tribnat. Proinde se itenun postulare, ne hnnc virnm in snmmo templo concio- nantem conturbent contorbarive sinant neqne adversns transac- tionem infirmis istis verbomm snomm rationibns qnicqnam mo- liantnr, ne sibi necessario ad alia remedia confagiendi occasio obtrudatnr.
Eodem die Mnmpertio per literas^ significat, nt solins principis aactoritate confisns fdtnro die dominico, qnae Mt 26. Octobris, alüsqne diebns festis snbseqnentibns in templo snmmo conciones stationesqne antiqnitns obserratas habeat, neqne sibi alterins anctoritate opns esse. Mnmpertins qnidem principi paret, senatnm vero omnesqne evangelicos gravissime offendit. •p. 392. *Senatns 21. Octobris*: Qnanqnam in snperioribns snis
21. oct. gcriptis legitimas cansas addnxerit, cnr sibi non sit ferendnm, nt qnidam monachns sen terminarins in snmmo templo ad con- cionandnm itemm admittatnr, qni cives catervatim a sna et eyangelica religione avocet, et qnanqnam transactionis pacta verbis manifestis declarent templnm snmmnm in snis ceremoniis et ritibns antiqnis sine senatns ant civinm impedimento perman- snmm, senatni vero ins paroecialinm templomm esse permissnm, inde tamen confici non posse templnm snmmnm post transacti- onem iam dictam concionibns ant stationibns alicnins monachi ac terminarii regendnm esse, cnm conciones, stationes aUaeqne similes ceremoniae ante transactionem antiqnatae cormerint. Qnaecnnqne proinde transactionis monnmenta signata non com- plectnntnr, ea propria anctoritate postea ex intervallo apponi non posse. In transactionis scriptnra absqne longis verbomm ambagibns simpliciter haec verba contineri: capitnlnm non tnr- batnm snae religioni et vitae permittendnm esse. Unde inferri non posse se monachnm alterins religionis, qni errores et Schis- mata spargat, qni seditionem inter cives ezcitet, ad concionan-
^) Konzept im St.-A. M. Dieses Schreiben war abschriftlich dem an die Stadt beigelegt
*) Orig. im St-A. M. Abgedr. bei J. Niesert: Ü.-B. IK S. 219ff.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 439
dum admittere debere. Se proinde illnd, qnod dissidia, Schis- mata et seditiones pariat, in incommodmn soae reipnblicae non permissnnun. Cnm itaqne vi transactionis conciones monachi in smnmo templo merito non esse ferendas censeant, se legiti- mnm responsnm dedisse non dnbitare«
Ad quae princeps 28. Octobris ^ : Se scripta senatns in sua 28. oct. anctoritate et existimatione, si quam habeant, relinquere. Cum autem concionatori mandaverit, ut verbum Dei pure populo an- nunciet, se sperare ipsum a nullo in officio suscepto turbatum iri, sed senatum superioribus suis scriptis pariturum.
Eodem die 28. Octobris princeps ad senatum*: Se audi- tione non vana accepisse quosdam errones, vagos et incognitos ver*berones legitime non vocatos propria se anctoritate in urbem ♦ p. 393. suam ingessisse, erronea et seditiosa doctrina plebem commovisse, tandem damnatum et non tolerandum anabaptistarum sacramen- tariorumque dogma disseminasse et impietate sua totam fere urbem contaminasse \ Cum autem hi flagitiosi errones. in urbe adbuc detineantur et metuendum sit, ne non toxico isto incautam rudemque plebem circumyeniant, seducant et inficiant, proinde se caesarei edicti anctoritate fretum ipsum senatum monere, ne falsos istos doctores receptet, sed urbe eiiciat, ut caesaream atque imperialem indignationem poenamque effugiat.
Haec principis scripta senatum a decreto suo non remo- rantur, quin priori Bispinckhoviano tutum commeatum et pu- blicam securitatem renunciaret. Quare princeps 30. Octobris so. Oct. sie ad senatum^: Sibi relatum esse, quod priori Bispinckhoviano ac dominici templi concionatori in sua ciyitate securitatem tu- tumque commeatum praeter expectationem et spem suam renun- ciaverit, quod suo iussu in templo dominico consuetas stationes ac conciones habuerit*. Se itaque poscere, ut interdictum re-
*) Aus Füratenau. Konzept im St.-A. M, — *) Nach dem Konzept im St.-A. M. abgedruckt von L. Keller; G. d. W. S. 302 f. — ») KersB. übergeht hier die Worte: ^denselven doch durch juw mit tjdigen vorrade und insehen Torgekomen.^ — *) Aus Fürstenau. Konzept im St.-A. M. — '^) Der Bischof fugt hinzu: „Geven dem oik noch tor tyth gynen fuUen- komen gelowen. Wo dennoch durch juw tegen gemelten predicantcn us to yerhonynge und verkleinonge vorgerurter mathen gehandelt und yort- gefaren, dragen wy gyn unbillick befrembden und begeren derwegen . . .**
Digitized by VjOOQ IC
440 Anno 1533 acta.
scindat neqne adversns snos ministros sibiqne addictos hnins- modi interdicta decernere in postemm praesnmat; alioqni ad alia remedia, nnde mnlta fortassis incommoda evenire qneant, sibi occasionem obtrndi, a quo tarnen in gratiam civitatis ab- borreat. Scribit qnoqne eodem die ad Mnmpertinm ^, nt ad nrbem mnnnsqne sibi conunissum sine nllins incommodi metn rever- tatnr; se non dnbitare senatum snis scriptis paritürum.
Interea Fabritins et Melsingns, cnm intelligerent Mmn- pertimn virom doctnm et in theologico studio exercitatissimnm esse, sibi metnebant, ne non qnotidiannm doctrinae suae bestem baberent acerrimnm. Proinde bnnc in modnm senatni snppli- cant': Cum Mnmpertins monacbns, qni antebac in templo do- *p. 394. minico ^concionatns sit, impia docnerit et seditioni dissidioqne civili magnam occasionem dederit, emn non magis, qnam paedo- baptismi contemptores in nrbe ferendnm esse. Se itaqne rogare, nt monacbnm istnm intra moenia non ferat, ne pnram snam doctrinam impia persnasione evertat et Schismata factionesqne iUicitas inter cives serat.
Cum senatns principi ad snperiora scripta nihil responderet neqne Mnmpertins ad mnnns snnm admitteretar, princeps morae 97. Not. impatiens 27. Novembris sie ad senatum ': Quanquam antebac a senatu petiyerit, nt Mumpertium in aede dominica eyangelium tuto docere sinat, nunc yero se intelligere, quod huic scripto non solum non paruerit, rerum etiam publicam securitatem tan- quam commeatum renunciaverit urbeque interdixerit. Quo iure hoc agatur, se quibuslibet ac ipsi senatui meliere animi parte
') Ein solcher Befehl des Bischofs vom 30. October an Mnmpert ist nicht mehr nachzuweisen, wohl aber hat sich das Konzept eines dahin lautenden Schreibens des Bischofs vom 30. Noy. im St.-A. M. erhalten. Es ist anzunehmen, dals Eerss. sich bei der Datierung geirrt hat.
*) In gleichem Sinne schrieben sie am 3. Dezember an den Bischof (Orig. im St-A. M.; abgedruckt bei J. Niesert: U.-B. 1\ S.228f.). Ein Brief an den Bat hat sich nicht erhalten. Das Schreiben an den Bischof ist auch im Namen des Landgrafen abgesandt und war wohl die Folge des gleich Yon Kerss. angefOhrten abermaligen Befehls des Bischofs vom 27. Not. an die Stadt, Mumpert ungestört seines Amtes walten zu lassen.
') Aus Iburg. Konzept im St.-A. M. Diesem Briefe schlofs sich dann der bischöfliche Befehl rom 30. November an Mumpert an.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 441
ezpendendnm relinqnere. Itenun ergo 86 senatum monere, nt hunc, sicut antiqnitas fieri consnevit, concionari patiator.
Senatus 3. Decembris respondet^: Se principis literas 28. s. Des. et 30. Octobris nee non 27. Novembris scriptas accepisse, legisse et intellezisse, ad qnas respondeat: Cum qoidam concionatores mnltas sibi molestias in nrbe sna exhibeant, se non sperasse principem insnper eas anctnrmn foisse. Qnod antem sibi invito terminarinm obtrndat, qni impiis snis concionibns ', nti iam bis fibctitatam sit, seditionem concitet, se nnllo modo latamm, cnm cansas certas habeat, enr istins monachi conciones inter snos non sint tolerandae. Se ergo omnia iuris praesidia adversns vim bis scriptis implorare. übi vero monacbns in nrbe dissidia con- citare non destitisset, se illi secnritatem pnblicam rennnciasse' ac nrbe interdizisse. Qnicqnid antem princeps adversns baec iure agere vel yelit vel qneat, se patienter ferro oportere. Non tamen se sperare, qnod cnm priqcipe in gratiam impii monachi in dissidinm et novam contentionem sit reditnms. Snam "^se^p. 895. causam coram quibusvis principibus^ defensumm.
Interea Botbmannus chirographi et promissi sui oblitus ad ingenium suum redit; at cum senatus motu repressus palam anabaptisma seminare non änderet, occultis digressionibus, clan- destinis colloquüs ac suggestionibus ^ eo rem perduxit, ut ana-
*) Orig. im St-A. M. Abgedr. bei J. Nies er t: U.-B. IK S. 227«: ') „dorch sein heüloes predigen.* Die hessischen Prediger melden dem Bisehof, dafs Mnmpert „ungeschickt und unchristlich dinge rorge- nommen nnd gepredigt** habe.
*) i^nicht unbillige'' heifst es im Schreiben, und dann weiter: «. . . dan wy ohne ock alse den die in unser stadt twyspaltonge und twidracht, ock nnfredde und rottonge werckede, nicht wetten tho schützen, to schermen und tho gednlden." — *) Im Orig.: „vor aller geborlicher overicheytt.*
') So auch H. Dorp Bl. C2: „Denn die Widertenffer prediger leerten heimlich in den heusem ...** Er fügt hinzu: „Darzu so trieben sie dieselbige lere nicht denn in der nacht, wenn ander leute schlaffen waren, als dan lerten und tauiften sie . . .'^ Aber Rothmann setzte auch dffentüch anf der Kanzel sein Predigen fort In einer Klageschrift an den Bat heifst es (s. C. A. Cornelius: M. A. 11. S. 366), dafs „her Bemhart Rothman nach dem 3. tage Octobr. zu sanct Servafs, die leute zu behalten bei seiner meinung, widder die kindertaufif und sacramenten des lelbs und bluts Christi allerlei etgerliche und auirorissehe predigt gehabt '^ Es werden
Digitized by VjOOQ IC
442 Anno 1533 acta.
baptistanun nnmeros nihilo segnius angeretor et snum n^otinm apnd imperitum ynlgos promoyeretnr, se Interim innocentem, probmn, pinm, religiosnm angelnmqne Incis fingens^ De bap- tismo enim et coena dominica articnlos qnosdam consnit, qnos Lantgrayio ac theologis Marpnrgensibns examinandos Offerte Cnm antem iadicio theologomm Bothmannnm errasse pronun- ciaretnr, errorem snnm agnoscere nolnit, sed pertinacins snos articnlos non solnm apud imperitam plebem defendit, yermn etiam emditionis persnasione seductns typis excnsos omninm hominnm ocnlis et indicio eos exponit', qaibns ita passim ho- minibns errorem snnm impressit, ita praesidio Satanae mnltamm
dann einzelne seiner Sätze angeführt. — Lening nnd Fabricius berichten am 18. November dem Landgrafen, dafs Rothmann, der „in yerwerffdnge des kindertaofs verharret,^ „grofsen anhang der tanfverachter in der stat hat, also das man, so lange er darinne bleibt, nichts wohl kan ausrichten.' Aehnlich schreibt t. d. Wieck am id. Kovember an den Landgrafen und sagt dabei: „Es ist ein arm verdorben häuf, die an gedachten Bemhart hanget, und kenne da nimantz under, der so vil seiner schulden halben vermochte, das er zwe hundert gülden aufbrechte** (C. A. Corneliua a. a. 0. S. 369 u. 370).
^) Das berichtet hier Eerss. nach A. Gorvinus: Acta etc. nun. schon zum dritten MaL S. oben S. 418.
') Auch dieses und das Folgende nach A. Gorvinus a. a. 0. Bl. G*. Zur Sache s. oben S. 388 Anm.
') Es ist die Schrift: ,3€ftentttiffe Qdtt l&«]|tett A$xvaxtunttn || l^oe)ie nxAt 0Mt^tm$tU || \xtx ^ttxitantiu tl^a || Munfttc. || ^atl^n tl \\ Wt mg htfitnt vaer ben menft^en, htn tuiH ük htktntun || nixtt msiun l^mulfti^en neittt. || 3m iatx Wi.1^.XK^Si.XX3. \xm mii || t^ ^at»m- fai0. \f* Die Vorrede ist vom 22. Oct. 1533 datiert und trägt die Unter- schrift von Bothmann, BoU, Eloprifs, Yinne, Staprade und Stralen (vergl. auch P. Bah Im an n: BibL 1533 Nr. 6). -- Eine kurze Gharakteristik dieser Bekenntnisse und in Auszügen einzelne Begriffsbestimmungen und Lehr- sätze derselben über die Taufe gab E. W. Bouterwek: Zur Literatur u. Gesch. d. Wiedertäufer in der „Zeitschr. d. Bergisohen Geschichtsvereins** Bd. 1 (Bonn 1863) S. 285 ff. (Sep.-Abdr. S. 6ff.). Als Gegenschrift erschien im März 1534 zu Strafsburg der den Bürgermeistern der Stadt Augsburg^ gewidmete ,Jßtv\äjt attg ber l^^fiHligen g^fd^rift non htt vz^t 0Ott||fe%eii an^ttttitg ttntk f^an%^ltnn% ^fjxipidßv || g^mesn ... II l^nrtl^ tkie l^xt- hi0er Üb l^sliJBen €nan%tlii }n J^tra^tttg Ut Atat nntx || hit^m |ti VäünfUt in Kleftfal. || erftlitg %t\^xüitn. f (vgl. P. Bahlmann: BibL 1534 Kr. 1 nnd E. W. Bouterwek a. a. 0. S. 288, resp. S. 9). Euize Aus*
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 443
r^onnm popnlos fascinavit ac dementavit, nt patria, libem bonisqne omnibns relictis nndiqne hnc conflnerent. Hnc West- phali, hnc Saxones, hnc Hollandi, hnc Brabanti, hnc Q^ldri, hnc Phrisii, hnc Leodienses aliammqne nationnm gentes ntri- nsqne sexns magna et videndi et andiendi Bothmannnm avidi- tate coennt.
Senatns hac Bothmanni inconstantia et levitate, qna fidem addictam tnrpiter violavit, vehementer offensns est neqne tamen carcere ant alia qnavis bene commerita poena ipsnm popnlari £&Tore septnm perseqni andet, ne mnltomm gladios in se pro- Yocet. Primnm itaqne conclnsis omnibns in nrbe templis^ ipsi concionibns interdicit, deinde 3. Novembris cnm tribnnis et me- 3. nov, chanicomm magistris, qnomodo sine magno motn nrbe qnoqne in perpetnnm exilinm cnm snis profligetnr, consnltat. Vemm cnm nox istam consnltationem intermpisset et nihil certi de pellendis concionatoribns eo die decretnm esset, ntile visnm est convocatis patriciis aliisqne opnlentioribns et honoratioribns nrbis civibns* seqnenti die panlo altins rem deliberandam esse, *ne*p. 396, nnins ordinis consilio agatnr, qnod ad omnes pariter pertinet, ne, si res male cederet, senatns anctoribns careret. Proinde 4. die Novembris reditnm est ad fomm, et cnm de concionatori- 4. Nov.. bns ageretnr, qnibns modis effrenata eomm protervia, perfidia, rebellio, impia de baptismo doctrina et qnaevis agendi libido
zdge daraus hat Herrn. Harne 1 mann: Opera S. 1203 ff., der aufserdem in seiner Schrift: De paedobaptismo Bl. J6^ff. in Form einer Unterredung mit Rothmann sich gegen die Lehrsätze der Bekenntnisse wendet. — Yor dem Erscheinen der Bekenntnisse hatte Rothmann seine Bedenken gegen die Eindertaufe zur Begutachtung an Martin Bucer eingesandt. Dessen Antwort darauf liegt vor in der im Dezember 1533 zu Strafsburg erschie- nenen, V. d. Wieck gewidmeten Schrift (s. P. Bahlmann : Bibl. 1533 Nr. 7): „Quid de baptismate || infantium iuxta scrijjpturas Dei sentiendum . . . Epistola ad quendam hac in re || impulsum Martini Buceri. {j^ Ygl. C. A. Cornelius: M. A. 11. S. 208 f.
^) »Ausgenomen zu Sanct Martin, da her Brictius predigte'' setzt H. Dorp Bl. C3^ hinzu. Für die folgenden Yorg&ngo (vgl. dazu C. A. Cornelius: M. A. 11. S. 202 iL) ist Eerss. zwar die ausführlichste Quelle, aber in Einzelheiten ungenau.
^) Nach H. Dorp a. a. 0. „lest der new Rath den alten Bath zu- samen foddem, sich mit einander zu besprechen . . J*
Digitized by VjOOQ IC
444 Anno 1533 acta.
commode coerceretar, nrbe eos eiiciendos esse ab omnibns fere clamitatnm est. Et ne senatns de patricionun alioromqne civinm ibi praesentinm fide qnicqaam ambigat, nomina sna profitentnr eaqne in tabnla conscribi patinntnr et anxUinm promittnnt et praesidinm qnidem armatnm, si opns sit^ poUicentnr. Praeterea ne concionatores qnerantur tutnm sibi efEhginm non patere, extra urbem enim in alterins inrisdictionem se incidere, de pericnlo ergo in pericnlnm praecipitari, extra Gharybdim in Syrtes con- iici, qnas sine clade ant saltem meta transire non qneant, ideo per snbitam legationem pnblicam secnritatem tutomqne com- meatnm dioecesin peragrandi cansa pro abigendis concionatori- «. Nov. bns a principe et capitnlo 5. Nov. petunt * et facile impetrant *. Imo princeps per literas 10. Novembris emissas omnibns prae- fectis, satrapis gogravüsqne totins dioecesis praecipit, ne qnis concionatores Monasterio pnlsos ab institnta profectione remo- retnr, iter praeclndat fngamqne impediat, et si opns sit, ne qnid morae praetexere qneant, cnrribns eqnisqne in avehendis liberis, nxoribns snppellectilibnsqne ipsis snccnrrant atqne opem ferant*.
') Auch das „Bichtboeck*" (vgl. CA. Cornelius: M. A. IL S.200f.) Iftfst das Gesuch um Geleit fBr die Predikanten an erster SteUe yon „dem rade und frommen borgeren** ausgehen, denen Rothmann's Auftreten mils- fiel. Aber die Bürger «wolden nicht gesagt hebben, dat de Monsterschen de predicanten hedden np de fleesbanck gebracht; derhalven begerden se den Torg. predicanten ran sin f. g. gleide ...** Nach H. Dorp a. a. 0., der übrigens diese Yerhandlungen der Zeit nach ror die vom Rate ange- ordnete Schliefsung der Pfarrkirchen setzt, w&re zunftchst der Ausweisungs- befehl erlassen, und erst nachdem die Predikanten yorbrachten, ohne Geleit konnten sie dem Bischöfe nicht entgehen, „ob man sie denn aufif die fleisch- banck liebem wolt?^, hätte der Bat yom Bischöfe das Geleit erbeten.
') Am 5. Noy. macht das Kapitel dem Bischof Mitteilung, „wu dat dussen yormyddach etzliche yan den olden raide der stadt Munster by uns gekomen unde angezeigt, dath borgermester, raide und de mere deiU der Stadt Munster in arbeide unde handelunge, her Bemdt Botman und de anderen predicanten, sjne mitgeseUen, der stadt Munster tho yerwysen." Das Kapitel bittet dabei den Bischof um Geleitsbriefe für die Predikanten (Orig. im St-A. M.). Am 10. Noy. stellt der Bischof die erbetenen Briefe aus, meldet aber dem Kapitel zugleieh, dals es ihm „ganfe beswerlich' gefaUen sei (Kopie im St-A. M.).
*) Ein solches Schreiben an die Amtleute ist nicht mehr nachweisbar.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 445
Inde ad 5* diem Novembris, nti convenerat, senatas, tri- 5. nov. bnni mechanicommque praefecti, patricii honoratioresqne cives ad forum revertnntar, nt pulsis concionatoribns nrbem anabap- tistica lue liberent et pristina pace fruantur. Neque huc tantum senatum defensuri, verum etiam adversarii fama rei permoti con- fluunt Cumque ibi superioris diei de peUendis concionatoribus decretum iteiaretur, continuo a quodam Alensi primum, deinde a prondscua turba non solum concionatores anabaptisticos et eo dogmate infectos, sed et omnes, quomm consilio et ope in urbem admissi fuissent aut nllum illis officium unquam praestitissent, urbe pellenMos esse clamitatum est^ Qnae verba cum Her-*p. 397. mannus Tyllebechius, alter consulum, multarum rerum novarum auctor, de se dici intelligeret: „Haeccine,^ inquit, „cives, futura putatis? hanccine consuli vestro gratiam pro singulari in vos fide et sollicita administratione reddituri estis? Alius huic modo quaerendus est cuneus, vestra ista in bonos et innozios gras- sandi libido reprimenda est.^ Hac consulis voce Albertus We- demhave, Bemardus Enipperdollinck, Hermannus Krampe, Hu- pertus Buesscher faber aüique plures anabaptistico spiritu aestu- antes adversus senatoriam multitudinem adeo inflammantur et condtantur, ut ab ea secessionem facientes sicas ac pugiones stringerent, quasi iamiam impetum in eam facturi essent. Neque verbis senatorios acriter obiurgare desistunt. ,,Vos impii,^ in- quiunt, „vestrum propositum vobis hodie non succedet neque
*) Dieser Baf ging ofiFenbar von Seiten der katholisclien Partei aus^ die sich aUmählich merUich gestftrkt hatte (vgL den Brief des Bates yon Münster an den Landgrafen vom 15. Not. bei C. A. Cornelias: M. A. n. S. 3G1). „Da hab ich erfam," berichtet v. d. Wieck am gleichen Tage dem hessischen Kansler Joh. Feigk (C. A« Cornelias a. a. 0. S. 363 f.), j^das das pabsthamb worde widder angehen and das evangelion ander- gehen ... Dan in solcher aafroer etzliche das pabsthamb widder weiten aofrichten, so die meinten dnrch den widdertaaffeschen handel das meer sa haben.** Eine wiedert&uferische Parteischrift, die |,Bekentones des glo- bens and lebens der gemein Criste za Monster,^ geschrieben gleich nach dem Beginne der Belagerang, abgedrackt M. 6.-Q. 11, 446 fiL, berichtet, es h&tten sich „die gotzlofsen papisten den gadendach vor Martine (6. Nov.) ano 33 in ir were and waffen za häuf geworffen and wolden mit gewalt, man solt die predicanten hinaas liffem, io in di nas and om abschneidea und zwischen zwen hande af hangen* (S. 462),
Digitized by VjOOQ IC
446 Anno 1533 acta.
nos, sicnt decreyistis, tracidabitis neqne nrbe profligabitis. Sunt enim nobis et vires et arma!*' Sabitns ntrinqne fit discursus, utrinqne adfemntnr arma, ntrinqne reditnr ad fomm. Cleri qnoqne primarii ministri nee non aliqnot ex clero seenndario annati in praesidinin srenatorinm accnmmt; ntrinqne sese mn- ninnt^ Senatorii cnriam, Bothmannistae yero infinniores qni- dem, sed adyenamm robore freti mnrnm coemiterii Lambertini pro tntela et defensacnlo oecnpant; ntrinqne noctnmae vigiüae disponnntnr, ntrinqne sibi metnnnt, ntrinqne in diem seqnentem armati consistnnt. Senatns advenamm vires potissimnm metnens Inctnosnm motnm et cmentam mnltomm civinm stragem in- Stare animadvertit, nisi se matnre interponat et animos ntrin- qne ezasperatos mitiget. Qnare in crepnscnlo matntino sezti
«6. Not. diei Novembris de pace recnperanda per vires graves ex senatn et plebe designatos, qni gratia ntrinqne mnltnm valebant, agitnr. Atqne ibi WjcMns ntrasqne partes acriter admonet: Cogitent se nnins nrbis esse cives, nnins corporis membra, iisdem moe- nibns conclndi, eodem sacramento et inre teneri. Qnam sit te-
^p. 398. merarinm eos, qni iisdem ^plebiscitis constringnntnr, snb prae- textn evangelii et religionis indnere arma, qnam maiornm mori- bns dissimile, qnam natnrae adversnm vicinitatis et amicitiae veneratione neglecta, afSnitatis cognatione excnssa et arctissimo sanguinis vincnlo dissointo in mntnnm exitinm conspirare, san- gnine cognato silices plateamm pollnere, in viscera sna innere et parricidio manns snas contaminare tnrpiter. Pmdentins itaqne secnm expendant, qnid natnra, qnid recta ratio, qnid coningnm et liberomm salns, qnid patriae incolnmitas, qnid cbristiana religio, imo qnid Dens ipse concordiae anctor dictet et inbeat. Eis verbis armomm et irae fervor panlatim flaccescit, ac ama- l)ilis concordiae stndinm ita animos omninm tandem snbit, nt nihil praeter pacem ntrinqne affectarent. Et cnm Bothmannistae neqne nrbe cedere vellent neqne snos concionatores profligandos -esse paterei^tnr, senatorii vero nnllo modo ipsos ad concionan- dnm admittendos esse contenderent (Theodoricnm enim Fabricinm
^) »Und ist da bevom an den yergangen mitwochen 5. noyembr •einer blutrergiefsnng nit ferne gewest^ schreibt y. d. Wieck in seinem Brief ▼om 15. Nov. an Job. Feigk.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 447
et loannem Leningnm, eximios yerbi Dei praecones, a Lantgravio in gratiam nrbis emissos iam adesse \ qiti evangelicam yeritatem in urbe doctnri sint), his itaqne legibns pax restitoitnr, nt sena- torii Bothmannistas in nrbe ferrent neqne tarnen ad docendnm adndtterent ', praeterea nt cniqne libemm sit eam fidem am- plecti, qnam sibi ad salntem profatnram pntaverit. His itaqae actis digrediantor armisqne positis veterem gratiam utrinqne simnlant.
Bothmannns vero adempto sibi ex saperiori pacis pacto publice concionandi mnnere privatim et clancnlmn, primmn qtddem noctomo ^, inde ancto snormn nnmero confidentins dinmo
') Yielmehr langten die hessischen Prediger erst am 8. November in Münster an. Vgl. v. d. Wieck's Brief an Joh. Feigk vom 15. Not. nnd die Beilage dazu bei C. A. Cornelins: M. A. II. S. 364 n. 366.
'J Die Darstellung Eerss.'s entspricht den Thatsachen nicht Die Yon C. A. Cornelins: M. A. 11. S. 358 fif. mitgeteilten Briefe bezeugen mehlfach, dals das Ausweisungsdekret des Rates gegen alle Predikanten, mit Ausnahme gegen Bothmann, aufrecht erhalten und zugestanden wurde. Es scheint auch, dafs die Predikanten sich wirklich für einige Zeit aus Munster entfernten. Am 18. Noyember konnte y. d. Wieck an Joh. Feigk melden (C. A. Cornelius a. a. 0. S. 373): „De andern wichen yast. Sint gistem, wy ich yerstae, dry yerrist." Nach einem Brief des Yiglius y. Zwichem an Erasmus yon Rotterdam yom 12. August 1534 soll sich Roll gegen Weihnachten 1533 in Holland und Friesland aufgehalten haben (s. C. P. Hoynck yan Papendrecht: Analecta Belglca Tom. 1 pars 1 [Hagae Com. 1743] p. 106). Die filteren schriftstellerischen Quellen wider- sprechen einander. W&hrend H. Dorp Bl. C3^ behauptet, die Predikanten „begerten nicht eins zu weichen, sondern blieben und enthielten sich heim- lich bej den, die irer lere anhengig waren, ** sagt Dietrich yon Ham- burg: Glaublich anzeyg Bl. A 1^: „So aber je kein weg des fridens solchen Rotmeisteren anzunemen, hat maus irer ftmpter entsetzt und mit zu wegen brachten Bisschofflichen gleid und genugsam zergelt zu der stad aus ab- gefertigt, welchs sie also angenomen, bey den iren sich etlich Monat in- gehalten und folgends ynn gemelten jar auf s. Stephans tag (26. Dez.) sich wider herftir gethan.^
•) Ygl. oben 8. 441. Auch P. Plateanus sagt in seiner „Epi- stola . . . quae de anabaptistis et de ciyitate Monasteriensi multa comme- morat^ yom 25. M&rz 1534 (abgedruckt bei J. Cochlaeus: XXI articuli anabaptistarum confutati [Lipsiae, K Faber 1534] Bl. C4): „Conyentus secretos et plemmque noctnmos agunt, ad quos nemo nisi initiatus ad- mittitnr.^
Digitized by VjOOQ IC
448 Anno 1533 acta.
tempore in qnibnsdam civinm aedibos anabaptisma docere non destitii Tempns concionis cbirobombardae sonitn nnnciatror. Ad has conciones soll anabaptistico spiritu afflati admittontor. Docet antem^:
^) Im Folgenden giebt Kens, in falscher chronologischer Einordnung einen Auszug aus den Geständnissen Jakobs von Osnabrück vom 28. Febr. 1&34. Die Geständnisse sind abgedruckt bei J. Nies er t: Ü.-S. L S. 154 fif., die hier besonders in Betracht konunenden Stellen S. 160 £L, und in den M. G.-Q. U. S. 220 ff., wo S. 417 auch Verbesserungen Eum Kiesert^schen Abdruck gegeben werden. — üeber Jakob von Osnabrück Tgl. J. Uabets: De Wederdoopers te Maastricht (Boermond 1877) S. 210 ff: und E. Bem- bert: Die Wiedertäufer im Herzogtum Jülich (Inaug.-Diss. Münster 1893) S. 25ffL Er stammte aus Osnabrück. 8. bei J. Niesert a. a. 0. S. 154: „Er ist geboren zu Osnabrug von yader und müder, geheifsen Gerhard Schmidts und Catharina.^ Damit ist die Ansicht J. Habets, der auch noch E. Bembert beipflichtete, widerlegt, als stamme er aus dem JüUchschen. Im Februar 1534 wurde er aus Münster entsandt, um im Jülichschen von den Wundem zu Münster Eunde zu geben, wurde aber alsbald in Neufs gefangen (s. den Brief der Bäte des Herzogs von Cleve an den Bischof Franz vom 4. März in den M. G.-Q. 11. S. 225 f.). — Dem Verhöre mit Jakob von Osnabrück wurden u. a. die sogen. „Münsterschen Artikel** zu Ghrmde gelegt, in denen wir zweifeUos einige Glaubenssätze und Lebens- gebote vor uns haben, zu deren Annahme und Befolgung sich Jeder ver- pflichten mulste, der dem Bunde der Taufgesinnten zugezählt sein wollte. „Item wer diese vurgesc. artickel neit annemen und versagen wilt,** heifst es im Verhör (J. Niesert a. a. 0. S. 164), „den lassen sy neit zu der thauff^ halden inen auch für gheinen chiist^ Diese Münsterschen Artikel sind uns sonst noch bekannt durch die Schrift: „XXI Artickel der Wid- derteuffer zu Münster, durch Doctor Johan Co oleum widerlegt... MJD.XXXnn*' (vgl P. Bahlmann: Bibl. 1534 Nr. 2 u. 3), und neuer- dings habe ich in der Ztschr. 51 (1893) 8. 115 f. eine gut beglaubigte Form derselben veröffentlicht aus einem Manuscript des St.-A. M., in dem sie sich unter der üeberschrift: „Der wedderdoeper eidt** und „Eyn ander eidt der wedderdoeper** finden, üeber das Verhältnis dieser dem Sinne nach fibereinstimmenden Ueberlieferungen zu einander vergl. ebendas. Ich be- merke noch, dafs einzelne der Artikel in lateinischer Üebersetzung wieder- gegeben sind bei Gonr. Heresbach: Historia factionis excidiique Mona- steriensis, zuletzt herausgeg. von E. W. Bouterwek (Elberfeld 1866), und bei P. Plateanns: Epistola, quae de anabaptistis ... (Lipsiae 1534). — Während Jakob von Osnabrück in seinem Verhöre drei dieser Artikel Qn allen Fassungen Nr. 7, 8 u. 9) für unwahr erklärt, giebt er die Bichtig- keit der anderen ausdrücklich zu. — Eerss. kannte die Artikel aus den Geständnissen Jakob's, die ihm vorlagen, aber er bietet sie nicht alle»
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 449
1. Paedobaptismnm coiam Deo abominationem esse^
2. Sacramenta, missas, vesperas, vigilias, chrisma, oleum, *frondeSy aqoam, herbas, salem, candelas ac reliqna omnia eins^p. generis, qnae cbaracteribns a sacerdotibns signantnr, a diabolo
et anticbristo, hoc est pontifice Bomano, qoaestos gratia ezcogi- tata esse*.
3. Templa impionun christianis esse vitanda^
4. Encharistiae sacramentam, qnod snpra capnt sacerdotis ostentatnr, magnnm esse Balaam^.
5. Gnm impiis et gentibns nihil commercii habendnm^.
6. Diem Satnmi divina anctoritate institntiun, non antem diem SoHs hxunano arbitrio dedicatom esse celebrandmn^
7. Impios esse papistas et Lntheranos, qni commessantnr, crapnlantnr, scortantnr Deiqne yerbo adversantnr ''. (Non antem
sondern nur 13 in ganz wüllcürlicher Aaswahl, setzt bald einzelne Zosatz- erkl&ningen des Jakob hinzu und stellt dann auch wieder als Artikel hin, was sich in den Geständnissen deutlich als Antwort JakoVs auf Zwischen- fragen des Verhörenden erkennen läfst. In den folgenden Noten ist das kenntlich gemacht. Dort bedeutet J. (Jakob von Osnabrück) den Abdruck bei J. Niesert, E. (Eid) den Abdruck in der Zeitschr., C. den Abdruck bei J. Cochlaeus. — Die Artikel sind, wie gesagt, von Eerss. chronologisch an verkehrter Stelle verwertet. Geltung gewannen sie in Münster erst nach dem siegreichen Eindringen der MelcMoriten (vergl. das Bekenntnis des KlopriTs bei J. Niesert: U.-S. L 8. 111 und die Aussagen Johann's r. Leiden bei J. Niesert a.a.O. S. 176 und M. G.-Q. II, 371). Wenn Eerss. schon f&r diese Zeit (Nov. 1533) durch Bothmann das Gebot, sich der Kirchen zu enthalten, predigen läfst, so macht schon C. A. Cornelius (s. M. G.-Q. Einl. S. 54 Anm.) mit Becht darauf aufmerksam, wie er sich damit in Widerspruch setzt zu seinem eigenen Bericht weiter unten, nach dem Bothmann noch im Januar 1534 wiederholt in den Kirchen predigte.
') Dieser Satz (vgl. dazu oben 8. 422) ist in den Artikeln nicht enthalten. — ^ J* 2, E. 2, C. 2, doch setzt Kerss. hier die Antwort hinzu, die Jakob auf den ihm vorgehaltenen ersten und zweiten Artikel giebt
») J. 1, E. 1, C. 1. — *) J. 8, E. 3, C. 3. — ») J. 6, E. 6, C. 6.
^ Fehlt bei J., E. und C. Doch sagt Jakob aus (bei J. Niesert a. a. 0. S. 164): i^Item sie en fyren weder sondach noch hillige dage. Gefragt, waromb, antwort: der paist have dye eingesatzf
^ Ist Jakob's Antwort auf eine Zwischenfrage im Yerhßr bei Art 6. — Während der Disputation über die Kindertanfe (s. oben S. 424 ff.) gab Bothmann zu, «mit droifiiisse^ gesagt zu haben: „men spoir leder ^ein undeneheidt tho hantes tuschen denen Papisten und Evangelischen, de men
5
Digitized by VjOOQ IC
450 Anno 1533 acta.
8olmn catholicos, yernm etiam Lntlieranos, snos parentes ac anc- tores, convitiis proseqnnntnr atqne ab iis dissentinnt retinctL Scribit enim Bothmannns anno 33. postridie Penihecostes ad Hermannnm Begewardnm, pastorem Warendorpensem, in epistola qnadam^ inhaec verba: „Miram, qnantmn Lntherani n^otiam moliantnr in nos, sed non timemus, quin Dominns rem bene fortnnabit.")
8. Gentes vero esse simplices et frandis expertes cives ac agricolas, qui sacerdotnm figznentis crednnt*.
9. Intra annos mille et qnadringentos nnllum in orbe fd- isse yenun christiannm, neqne post tempora Christi nllnm Msse sacerdotem, neqne apostolos ipsos sacerdotes fnisse, sed mini- stros Dei, qni verbnm snnm annnnciavemnt; Christum vero ultimum fuisse sacerdotem^
10. Gentium magistratui non esse obediendum^
11. Gentes ante tempus a Deo praefinitum non esse do- cendas^ Mundum enim propter peccatum luctuosam prius af- jQictionem passurum impiosque in ore gladii casuros, inde relictos superstites ad regnum Dei concionibus esse vocandos.
12. Christum humanam naturam a Maria non assumpsisse^.
13. Coniugia christianomm revocanda esse, cum ante ite- *p. 400. ratum *baptismum coniugia non faerint^
14. Christianos esse, qui primum in Christum credunt, deinde in nomine eins baptizati sunt^
15. üxores maritos suos dominos appellabunt^
16. Neqne famuli neque famulae fideles cum gentibus mar- trimonia contrahent neque iisdem inservient, sed solis fldelibus ^\
Lntterisch nomet, dan die Papisten sin gerne in den korken und hören misse, und de Lntterschen gerne up den beirbenken . . .* 8. Zeitscbr. 20 (1859) 8. 158 nnd Herrn. Hamelmann: De paedobapt BL Dl.
') Nicht mehr nachweisbar. -- *) Ist die Fortsetinng der Antwort Jakob's anf die Zwischenfrago bei Artikel 6. — ') Ist Antwort JakoVs aof eine Zwischenfrage bei Artikel 3 nnd 8chlnfs deijenigen bei Artikel 6. — ^) J. 8, E. 8, C. 8. Jakob erklärt diesen Artikel ffir unwahr. — *) J. 11, E. 11, C. 11. Im folgenden Satz f> Eerss. die n&here Erklftrang JakoVs TO diesem Artikel hinzn. — •) J. 10, B. 10, C. 10. — *) J. 12, E. 12, C. 12. — ") Ist JakoVs Antwort anf eine Zwischenfrage bei Artikel 16. — •) J. U, E. 13, C. 13. — »•) J. 16, E. 14^ C. 14.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 451
17. Nemo christianonun com impiis in indicio contendet^
18. Nemo christdanornm nsnram nllam exercere debet, proinde neqne pensiones exigit neqne solvet. Omnia enim apo- stolorom ezemplo fore commnnia*
19. Quilibet christianonun carsnm snnm a se coeptnm absolvat et perficiat neqne respiciat retro, ne ostinm sibi prae- dndatnr; hoc est, inqnit, si pater, mater, frater, soror ant nllus de cognatione hanc doctrinam et characterem foederis non snsceperit, vemm christiannm non movebit, sed ipse in sna fide perseverabit '.
Hanc doctiinam obaerati, inopes atqne otinm sectantes qnibnsqne religio fnit honestnm laborem attingere, remm com- mnnione^ et nsnrae libertate aUedd primom amplectnntnr. Deinde opnlentiores qnoqne personata et efQcta Bothmannistarmn gravitate ac sanctimonia commoti bona sna in commune defe- ront, pensionom literas detractis signis ant discerpnnt ant in ignem coniicinnt ant debitoribns cnm toto debito remittnni Qnod non solnm vires, yemm etiam mnlieres alioqni ad rem attentiores fecisse in confesso est. Nam Brandeschenia, Enipper- dollingi coningis mater, valde opnlenta ita spiritn Dei agitata est) nt literas redditnnm signatas debitoribns cnm nsnris per- ceptis restitneret.
Eis clandestinis concionibns et articnlis in ynlgns sparsis effectnm est, nt anabaptistamm nnmems civinm advenammqne concnrsu incrementnm non mediocre snmeret, imo bonomm nn- memm propemodnm ezaeqnaret, maxime cnm mnlti boni cives
») J. 19, E. 18, fehlt bei C. — •) J. 20, E. 19, C. 18.
") J. 21, £. 20, fehlt bei C. — Eerss. l&fst also die bei J. Kiesert nnter Nr. 4, 5, 7, 9, 13, 16, 17 n. 18 verzeichneten Artikel fort. Doch ist IQ bemerken, dafs Nr. 13 daselbet kein eigentlicher Artikel, sondern wieder nnr eine Antwort JakoVs anf die Zwischenfirage ist, wie man rieh verhalte, ^so sach were, der man rieh wedertenffen Ueri;, nnd die franwen neit?** Jakob antwortet, er wisse darüber Nichts. Tgl. dazn aber den von Ooehlaens als Nr. 20 angeführten Artikel, der bestimmt, dafs in dem Falle die Ehe getrennt werden müsse.
*) Anspielungen an die Lehre von d» Qütergemeinschaft finden rieh in den bisherigen Schriften Bothmann's nnd der Mfinsterschen Predikanten zum erstenmal thatsftchlich in dem „Bekenntnis.* Tgl. Bl. H3.
5*
Digitized by VjOOQ IC
452 Anno 1533 acta.
calamitosam nrbis faciem aversantes emigrarent spontanenmqne exilinm eligerent. Inter qnos etiam faerant, quornm somnolentia, *p. 401. consilio et ope Schismata in hanc rempublicam primmn *irrep- serunt et admissa sunt. Quorum quidam inter proceres adhuc supersunt, qui olim cum promiscua plebe psalmos Oermanicos in templis cantillabant, conciones seditiosorum magno studio sectabantur. Hi nunc eximia pietate praediti conspiciuntur. Qui preces aspemabantur, horum nunc genua et labia precum multi- tudine callo obducta videas; qui aquam consecratam omniaque cbaracteribus signata tanquam pestem et magnum aliquod ma- lum aversabantur et fugiebant, nunc nisi centum se quotidie crucibus signent, nisi se aqua lustrali quotidie tingant, nisi salem consecratum quotidie degustent, diem sequentem se non victuros ezistimant.
Adversus hunc Bothmannum eiusque factionem Fabricius ^ acriter pugnat ac non solum in religione seu fide nutantes ab anabaptismo deterret, verum etiam iUud sectantes revocat, lapsos erigit, infectos sanat ac sacrarum literarum antidoto solus cor- roborat. Leningus enim, huius commilito, qui eandem militiam cum Fabricio susceperat» yaria discrimina vitae subeunda sibi esse conspiciens ad suos redire cogitat, confessor mori malens quam martyr*.
*) H. Dorp Bl. 04: „Theodericns aber thet grofsen fleifs mit pre- digen und yermanen widder aUe Widertenffer.'' Thm war die Lambert!- Idrche emger&mnt worden, in der er t&gUch predigte (s. den Bericht der hessischen Prediger an den Landgrafen vom 15. Nov. bei C. A. Cornelias: M. A. n. S. 359). Der Bat von Münster meldet dem Landgrafen an dem- selben Tage (0. A. Cornelius a. a. 0. S. 362), dafs ,dorch Theoderid Fabritii denst am werde das volck to geloven, leifte, eindracht und ge- horfzam angerichtet werde . . .*'
*) Eerss. schöpft hier ans H. D orp a. a. 0. Von Predigten Lening's hören wir zwar in keiner Quelle, doch nahm er Teil an der Ausarbeitong' der gleich auch von Eerss. erw&hnten neuen Eirchenordnung. Schon in ihrem ersten Schreiben vom 15. Nov. begehrten die beiden Prediger vom Landgrafen, er möge sie höchstens nur noch acht Tage in Munster be- lassen. „Dan wo es in unsere kove stunde, wulten wir langst umbkeret sein.* Am 17. Nov. wünscht der Bat von Münster, dafs Fabricius noch bis Weihnachten bleibe; wenn die Eirchenordnung fertig sei und mehr Predi- kanten da wftren, wolle man Lening zurückschicken (s. C. A. Cornelias:
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 453
Hinc senatns, ne omnia sine certo ordine in templis agan- tnr, de refonnatione ritnnm ceremoniarnmqne fabricanda com Fabricio agit. Hle yero cnm se hnic oneri inparem esse ingenne &teretnT imbecillitatemqne ingenii sni qnereretur, ad rem igitnr istam matnrins ac pradentius conficiendam addnntar illi non solom WycldnSy Brixins, Wirthemins, Glandoipius, Belholtns ac Langennannns, yenun etiam per legatos Joannes Westermannns, theologiae doctor, qni Lippensi snggesto praefaerat, accersit^r^ Qni com venisset Monasterium, 23. Novembris ante meridiem ss. noy. in templo Transflnviano, a prandio vero Aegidiano concionatns est snamqne facnndiam ac Wittenbergicam theologiam manifeste ostentavit.
Cmn libelli a Bothmanno conscripti \ qnibus plnrimos in snnm errorem pertrazit, tjpis ezcnsi passim conspicerentur^
M. A. n. S. dö9 u. 368). Zuletzt nachweisbar ist Lening in Münster am 3. Dezember (s. sein und des Fabricius Schreiben von diesem Datum an Bischof Franz bei J. Niesert: U.-B. I^ S. 223 f.). Doch war er nach einem Briefe des Landgrafen an die Stadt Münster vom 23. Dez. (Kopie im St.-A. M.) an diesem Tage bereits nach Hessen zurückgekehrt.
^) Kerss. hat hier offenbar schon die spätere Revision der Kirchen- Ordnung im Auge, von der er weiter unten redet. Keine der älteren Quellen erwähnt, dafs zum Entwurf der Ordnung Andere neben Lening und Fa- bricius hinzugezogen wurden. Der Entwarf war schon am 18. November fertiggesteUt. An diesem Tage nämlich begründen die hessischen Prediger ihre abermalige Bitte an den Landgrafen, sie „des irsten dages widder heim fordern*' zu wollen, mit den Worten: „dan wir nun der stat Munster ein mittelmessige kirchenordnunge gestellet.*' Westermann war damals noch gar nicht in Münster. Y. d. Wieck schreibt am 18. Novemb. an Job. Feigk (s. O.A. Cornelius: M. A. 11. S. 373): „Auch, lieber her, wert dr. doctor van der Lippe, nun berichtet die andern abziehen, alhie yor künf- tigen sontag (23. Nov.) komen.'' An diesem Tage läfst Kerss. ihn richtig zum erstenmal in Münster predigen. — H. Hamelmann's Nachricht (8. 1206), Westermann sei erst nach Lening's Abreise in Münster einge- troffen, ist schon nach den oben angegebenen Daten falsch. Darauf machte bereits CA« Oo melius a. a. 0. S. 347 f. aufinerksam. In dem eben an- gezogenen Briefe an Joh. Feigk vom 18. Novemb. schreibt v. d. Wieck aus- drncklick : „Aber so bald wir den doctor van der Lippe haben, wil wy . . . dan mit dem ersten Leningum affertigen.'' — Ueber Westermann vgl. die neueste Monographie von E. Knodt (Gotha 1895).
*) Die oben S. 442 erwähnten „Bekenntnisse.*'
Digitized by VjOOQ IC
454 Anno 1533 acta.
süspitio orta est, ipsnm domi snae typographiam clancnlnm ha- •p. 402.1)ere^. Ideoqne *27. Novembris dno consnles, duo iudicii asses-
57. HoY. sores et dno aedQes ministris aliquot stipati aedes Bothmanni
ingredinntnr ; qni com ab nxore domi esse negaretor alterqne consnlnm ipsmn domi esse constanter afflrmaret, ille manifestum mendacium proceres indigne laturos pertimescens e latibulo pro- dit suique copiam facit. Interrogatus, an typographiam domi babeat, ille negat. Ministri iussi eam inquirunt, reperiunt, re- pertam auferunt secumque in curiam grapbiariam asportant.
Fabricius interea cum loanne Westermanno aliisque doctis viris superius nominatis noyam in religione reformationem, quae
58. Nov. cum Augustana confessione consentiat, fabricat, quam 28. No-
vembris duo consnles, Joannes Wyckius sjndicus, Joannes Langer- mannus Senator et Amoldus Belholtus iudex monachorum quo- rundam bene doctorum iudicio et censurae offerunt. Inter quos erat D. Joannes Holtmannus ', coenobita Fontissalientis, vir exi- miae pietatis et eruditionis, quem tam anabaptistae quam con- fessionistae nomine eruditionis suspiciebant. Hi cum multa contra catholicae ecclesiae instituta et ritus per eam mutari in- telligerenty censuram exhibitae formae in episcopum transferunt; ad se enim istarum rerum iudicium minime pertinere arbitrati sunt. Vero Fabricius episcopi iudicium et censuram excutiens satis sibi esse putavit, si eos saltem, inter quos haec religionis reformatio vigeret, auctores esset babiturus.
Postquam princeps noster Lantgravium concionatores Mona-
(17.) NoY. sterium misisse intellexisset, 18. Novembris ad eundem in haec
verba scribit': Se accepisse, quod in civitatem Monasteriensem
^) Die „Bekenntnisse^ sind ohne Angabe des Drnckortes erschienen. H. Harne Imann 8. 1203 l&Ist sie „ex Botmanni, Glophrisii, Jnlii (sc. Fhrisii) et Leidcnsis oMcina** hervorgegangen sein. Genauere Untersuchun- gen über den Buchdruck zu Münster in damaliger Zeit fehlen noch. Wert- volle Beitr&ge dazu und Ergänzungen zu J. Nieser t: Beiträge zur Buch- druckergesch. Münsters (Coesfeld 1828—84) liefert J. B. Nordhoff: Alt- münsterische Drucke (in der Zeitschr. 34^ [1876] S. 1491!.) und ders. in seinen ^Denkwürdigkeiten aus dem Münsterischen Humanismus" (Münster 1874) S. 183 ff. — Das Folgende ist nur von Eerss. üherliefert
*) Er hatte auch an der Disputation über die Eindertaufe teilge- nommen. Vgl. oben 8. 424. — «) Viehnehr am 17. Nov. aus Bevergem. Orig, im St-A. Marburg. Abgedr. bei J. Nies er t: Ü.-B. I^ 8. 230 f.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 455
quosdam concionatores certum in religionis negotdo ordinem et formam componendi gratia transmiserit. Com antem in comi- tüs snperioribns dioecesanis Bejnae habitis se aliqmd certi pe- tentibns ordinibns in cansa religionis descripturmn receperit, cni ad oecxunenici concilii decisionem snbditi pareant, sibi igitor panun placere, qnod concionatores isti snas partes sibi praeri- piant et snam reformationem, quam meditetnr, antevertant et eyertant^ Se proinde rogare, ut per scripta ipsis *vetet, ne se*p. 408. Ms rebus intromittere praesnmant.
Ad haec Lantgravius 27. Novembris ^: Se qnidem senatns S7. kot. Monasteriensis precibns commotnm concionatores eo misisse, non
^) Der Bischof fügt noch hinzu, wie er fürchte, dafs aus dieser Sonder- ordnung wieder nur neuer Zwiespalt und neue Irrungen entstehen würden.
») Orig. im St-A. M. Ahgedr. bei J. Niesert: U.-B. I^ S. 232 f. Eer88.'8 Wiedergabe ist hier ungenau und unvollständig. Der Landgraf giebt als Zweck der Absendung seiner Prediger an, „die munsterischen predicanten ihres irthumbs zu unterrichten und abzuweissen, auch den rath und die gemein zu erynnem, sich dem aufgerichten vertrage gemefs zu halten. ** (Ygl. dazu auch den Brief des Landgrafen an den Bischof vom 24. Dez. bei C. A. Cornelius: M. A. n. S. 375 f.) Er fahrt dann fort: „Das aber unsere prediger selten sondere Ordnung auMchten, glauben wir nit; wol mugen sie zu widderlegung und dempfung der irthumb des wiedertaufs und sacraments denen von Munster einer christlichen Ordnung anzeige und untherricht ge- geben haben.*' Schliefslich zeigt er dem Bischof an, dafs er auf Bitten des Bates Bothmann zu sich gefordert und einem seiner Prediger (Fabricius) noch eine Zelt lang in Münster zu bleiben gestattet habe, ,,der inen das wort Gottes lanther und rheine verkünde, bis das sie andere tugliche predicanten haben und bekhommen können.*' — üebereinstinunend hatten am 17. Nov. der Rat von Munster, am 18. Nov. v. d. Wieck sowie Lening und Fabricius dringend gebeten, der Landgraf möge Bothmann zu sich bescheiden (s. 0. A. Cornelius: M. A. IL S. 367 ff.). Die hessischen Prediger ftufserten sich auch, sie h&tten erfahren, „das er etwas rumgeitzig und selbs mit e. f. g. sich zu besprechen begierig sei.** Dafs Bothmann wirklich nach Hessen kommen woUe, zeigt der Landgraf dem Bischof in einem Briefe vom 27. Dez. an, in dem er zugleich für ihn um freies Geleit bittet (Orig. im 8t-A. M.). Und noch am 12. Jan. 1634 schreibt Bothmann selbst dem Landgrafen (Orig. im St-A. Marburg): ,So wil ick nu an unsen genedighen heran des geleides halven doen werven, und so balde ick darmede versor- geth und de allmechtige Godt alsdan minen wech ferdighen woert, zo wil iek bi e. f. g. erschinen. Dan was ick e. f. g. thom pris Godes kan tho willen sin, bin ick altit genegeth. Dat kent Godt . • .** Als dann aber am 27. Januar die hessischen B&te den Bischof noch einmal ermahnten, für
Digitized by VjOOQ IC
456 Anno 1533 acta.
antem reformationis praescribendae cansa. Sed cum eins urbis concionatores anabaptisticmn scMsma introdncerent, qno popn- lum misere seducerent, se ergo in commodiim civitatis totinsqne populi dnos concionatores eo misisse, qni verbnm Dei pnre do- ceant ac plebem ab anabaptistica lue sacrae scriptnrae remedio liberent atqne antidoto adversns eam praemnniant. Se illo bene- ficio malam gratiam non promemisse opinari.
Scriptum Theodorici Fabricii ac loannis Leningi Melsin- gani parochi, concionatorum a Lantgravio in urbem missorum,
». KoY. ad principem nostrum 29. Novembris missum in haue senten- tiam': Se a Lantgravio, suo principe, ante hebdomadas tres erroris cuiusdam reprimendi, pacis vero et evangelicae tranquiUitatis componendae christianaeque reformationis circa ceremonias et ritus ecclesiasticos contexendae gratia in urbem Monasteriensem ablegatos esse, quae omnia, uti sperent, praesidio divino feliciter peregerint. lam vero se intelligere episcopum quosdam cives Dul- manicos^ evangelü causa apprehendisse, quorum vicem mazime doleant. Se ergo rogare^ ut relaxentur, ne, quod salutis gratia pie receperint*, quasi impium ipsis obiiciatur et imputetur. 3. Dez. Ad haec princeps 3. Decembris^: Cum sibi Lantgravius
de ipsorum adventu neque praenunciaverit neque praescripserit quicquam neque ab eodem mandatum componendae reformationis habeant ullum, se scripta superiora in sua existimatione relin- quere. Quemadmodum igitur Lantgravius reformationis alienae in suam ditionem praeter consensum suum illatae foret im-
''p. 404.patiens, ita se quoque refor'^mationem a peregrinis sibi ignotis consutam inter suos non laturum. Serie proinde se admonere illos, uti sibi in civitate Monasteriensi aliisque locis suae iuris-
Bothmann das freie Geleit auszustellen, hatte dieser bereits am 23. Jan. das weiter unten von Eerss. mitgeteilte Edikt erlassen, welches die Ver- haftung und Auslieferung aller Wiedert&ufer, als deren Haupt an erster Stelle Bothmann namhaft gemacht wurde, aufs strengste anbefahl.
0 Orig. im St.-A M. Abgedr. bei J. Niesert: U.-B. IK S. 221 f. — *) Im Brief: „etliche predicanten ynd burger. '^ Zur Sache vergl. oben 8. 418. — ') Und zwar, wie es im Schreiben heiTst, auch im Namen des Landgrafen. — *) „... angesehen, das sie durch liebe und eyfer zu gott- lichem wort und aus keinem mutwilligem frevell, wie wir berichteti dar zu seynt komen ..." — *) Aus Fürstenau. Konzept im St-A. M.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 457
dictioni snbiectis a novae reformationis contextn temperent; neque enim id se aequo animo latnrum. Porro cum Dnlmani- ensibns captis se etiam a concionatoribns non admonitmn, quid aequitatis ratio postulaverit, acturum.
Princeps ad onmes dioecesis urbes tricesimo Novembris so. Nov. scribit^: Se componendae refonnationis studio, uti in Beynanis superioribus comitiis conyenerit^ occupatum esse^; se ergo poscere, ut ab omni novatione in religionis negotio sibi tem- perent, donec id, quod a se scriptum sit, publicetur.
Sed cum Warendorpenses^ post comitia Beynana multa innovassent, acrius eos per literas ^ obiurgat, quod ad praescrip- tum superiorum comitiorum non yixerint, quod obedientiae ob- liti seditiosos concionatores in suam rempublicam admiserint et quod ceremonias priscas mutaverint. Ad quae 2. Decembris re- >. ^^ spondent^, quod seditiosum concionatorem abegerinf^; eum vero, quem habeant, se Monasteriensium consilio et hortatu^ susce- pisse, qui a seditione animum habeat prorsus alienum, qui evan- gelium fideliter doceat, qui sacramenta non impugnet, sed in- fantes quoscunque oblatos baptizet et neminem a communione corporis et sanguinis Christi repellat. Precari itaque se, ut princeps falsis istis delatoribus aures suas occludat et se semper ad iustam defensionem admittat. Nihil enim se unquam com- missurum, quo obedientia^ quam principi debeant, violetnr.
Et cum omnes urbes se principi parituras rescriberent^ solus senatus Monasteriensis in haec verba 3. Decembris re-
*) Aus Iborg. Konzept im St.-A. M. — •) Vgl. oben S. 434. — ') Im Briefe heifst es genau: „. . . dat wj to alsulcker guder, christliger ordenunge nnde refonnation ym steiden vlitigen arbeide, werden ock dar anne gejn mojge edder unkost mjden, deselve zo bolde jmmer mogelich an den dach werde gebracht nnde publicert.** — ^) Vgl. zn früheren Yer- handlnngen mit Warendorf oben S. 410 f. — ^) Vom 27. Nov. aus Ibnrg^ Konzept im St-A. M. Gedruckt bei L. Keller: G. d. W. S. 303 f. — ' •) Orig. im St-A. M. Abgedruckt bei J. Niesert: Ü.-B. I*. S. 209 f. — *) Im Schreiben: ,dat wi uns in vortyden uth boTel i. f. g. ejnes predi- eanten deger und aU entslagen hebn, de hier ock sedder der ersten uth- flucht nicht wedder bynnen ist gewest . . .** — ") »am jungest geholden lantdage.** — *) Stftdtische Schreiben aufser den von Kerss. angeführten ▼on Warendorf und Münster sind nicht mehr nachweisbar.
Digitized by VjOOQ IC
458 Anno 1533 acta.
3. Dez. spondet^: Cum transactio in cansa religionis inter se et prin- cipem Sit inita^ se ergo adversns eam noUam a principe ordi- nationem ant reformationem admissnmm. Se enim in religionis negotio christianam dispositionem conscripsisse, pnblicasse atqae *p. 405. nnanimi *omnium ordinnm totinsqne reipublicae consensn ap- probasse et accepisse, qna ^ gloriam Dei, christianam concordiam, pacem atqne civinm salntem qnaesierint.
Quanqnam princeps creberrimis snis monitis nihil apnd senatum efficeret, sed senatns praefractior in recipiendo Mom-
18. Dez. pertio redderetnr, tamen eins causam 12. Decembris postremo sie egit': Sibi certo constare Mumpertinm, quem concionatorem summi templi constituerit, verbum Dei pure et sine seditionis ac schismatis concitandi studio fideliter docuisse. Sibi ergo mirum videri, cur senatus eidem urbe interdixerit. Se itaque senatum iterum monere, ut hunc intra moenia officio suo fon- gentem ferat. Si vero illud cum bona pace impetrari non possit, se eam rem tempori committere oportere. Schedula: Se antehac a- senatu postulasse, ut seditiosum concionatorem Bemardum Bothmannum cum coUegis suis urbe profiiget, ut paz et tran- quiUitas quaeratur conserveturque. Sed cum hoc ad effectum nondum sit perductum, iterum se idem flagitare.
so. NoY. Fabricius invito principe suam reformationem 30. Noyem-
bris in templo D. Lamberti publicavit populoque commendavit ac divinam ultionem transgressoribus conmiinatus est. Haec
») Orig. im St.-A. M. Abgedr. bei J. Nies er t: Ü.-B. P. 8. 225 ff. Kens, bietet nur einen ganz kurzen Auszug.
*) Dieser Satz bezieht sich im Schreiben der Stadt nicht auf die in Münster aufgerichtete Eirchenordnung, sondern auf die von Eerss. fortge- lassene Bitte des Rates, der Bischof möge, falls er „vor ander buten unser Stadt, so im Tordrage nicht begreppen, ordnen und reformeren woUe ,, ,^*^ was „dorch ingefoerte superstition hoich van noeden,' . . . ^»solchs na dem rechten richtessnoer gotlichs words voemhemen . . .**
') In einem Schreiben an den Rat aus Ffirstenau, das er gleichzeitig den Olderleuten u. s. w. mitteilt (Kopie in der Bibliothek des Altertums- ▼ereins, Mscr. 101). Ueber frühere Y^handlungen Mumpert^s wegen s. oben S. 434 ff. Bezugnehmend auf den Brief Münsters vom 3. Dez. erwidert der Bischof jetzt: „Wj ... hedden uns yn der waerheit alsulcker spitziger, ungegrunter unde wytlopiger verantwerunge unde vomements aller gestalt na jn gynen wech Termodef
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 459
refonnatio omninm fere applansu approbator ^. Sed Bothmannu? facta concione, cni cnm quibnsdam snae farinae interfuerat, a convitiandi libidine sibi non temperans Fabriciom intolerandis convitiis et probris in templo ac coemiterio publice insectatnr. Neque Fabricio profoit, qnod diceret se omnia senatns inssu facere^ Et nisi Bothmannns sese e globo popnli accnrrentis snbdnxisset, a circnmfnsa mnltitndine bene pnlsatns foisset. Fabricins boc motu minime constematns postridie, 1. nempe *Decembri8, iterum concionatnms maiori animo snggestnm con-»p. 4D6w scendit totamque propemodnm horam se superiori die indignis *• ^^^ modis a Bothmanno ezceptom qneritnr ; neque istam effirenatam
^) H. Dorp Bl. C4^: »... die dem gantzcn Rhat, denEltisten und hantwercks lenten*' (d. h. den Older- und Meisterleuten), „darzu der gemein gefaUen hait, ist auch under inen samptlich angenomen und bestettigt worden, wie wol dem Bothman gar nichts gefaUen hait.** Die Kirchen- Ordnung des Fabricius ist bis jetzt noch nicht aufgefunden worden.
') Zun&chst hatte der Bat gleich nach Ankunft der hessischen Pre- diger (8. NoY.) dieselben gebeten, „nit yil gesprech oder disputation mit den verorleibten predicanten zu halten, darmit des widerteils sterckunge weiter emporunge yermitten und ein erbar rat an dem, so er verhandelt, auch sampt alterleut und meisterleut beschlossen, nit verhindert wurde.** Dennoch liefsen sich Lening und Fabricius auf Unterhandlungen mit Both- mann ein und meldeten dem Landgrafen am 15. Nov. (s. C. A. Cornelius: M. A. n. S. 359): ,. . . wir haben uff dato disses brives Bemhardum Bot- man ein halben tag bei uns gehabt, auch zu gast, und mit im in aUen artickeln des glaubens uns verglichen, dan aUein das er den kindertauf der Schrift gemefze nit kan erkennen.^ üeber die unvorsichtige AeuTserung des Fabricius darüber am 16. Nov. in der Lambertikirche und über die dadurch entstandenen Unruhen -unterrichtet uns der Brief v. d. Wieck's vom 18. Nov. an Johann Feigk (bei G. A. Cornelius a. a. 0. S. 870 ff.; vgL zur Sache auch ebendas. S. 205 f.). Sonst bieten die QueUen, ndt Aus- nahme einiger gelegentlicher Notizen Eer8s.^s weiter unten, über Fabricius^ Predigten keine Einzelheiten. In seiner freilich erst 1565 abgefafsten Selbstbiographie berührt Fabricius seinen ersten Aufenthalt in Münster nur kurz. Es heifst dort (s. «Bibliotheca Bremensis** Classis 4 fasc. 1 [Bremae 1720] pg. 77) : „Ibi quatuor fere menses in nuudmis afflictionibus mansL Singulis enim diebus ego minus eloquens coram tumultuante po- pulo interdnm bis, interdum saepius concionem habere, frequenter cum haeresiarchis illis conferre, illorum incredibiles tumultus, insidias, detrac- tationes, praestigias et caedes ferre, rarius prae timore vestes exuere, num- quam vero quiete comedere aut dormire coactus sum.**
Digitized by VjOOQ IC
460 Anno 1533 acta.
animi lascivientis libidinem in libera dvitate ferendam, nisi evangelium contiimeliae vindictam vetaret, nisi ezemplo Chrifiti mansaetndine ac lenitate omnia essent snperanda. Ex hac te- meritate et andacia facüe agnosci, qnis sit in Bothmanno ani- mus, quo spiritn agitetnr, nnde iUius doctrina dependeat, cnins snggestione et impnlsn feratnr. 8e popnlo altios expendendnm relinqaere, qnalis sit illins doctrina, qnales sint discipnli, nempe convitiis dediti, inobedientes, praefracti, rebelies, seditiosi et a moribns pietateqne sni praeceptoris non abhorrentes, cnins facta non aliter qnam simii effingant. His similibnsqne verbis acer- rime in Bothmannistas iiivehitnr.
Petms Wirthemins, cnm Eothmannistis acriter adversare- tnr, senatns permissn ad parochiae Lndgerianae administrationem
•6. Des. 6. Decembris recipitnr, qni tarnen snggestione Bothmanni per retinctos 11. lannarii anni seqnentis e snggesto detnrbatnr^
s. Dez. Ipsa die Conceptionis Deiparae Virginis *, qnae foit 8. De-
cembris, loannes Schrodems Wemensis, Henrici Walrayii fabri ferrarii inxta Lilienbecam plateam Horsthanam commorantis mi- nister, qni per aliqnot annos malleator fnerat fermmqne incn- dibns impositnm pnlsare et in varias formas dncere didicerat^ repentino follinm spiritn afflatns candentinmqne carbonnm In- mine illnstratns in coemiterio Lambertino ad stnporem et mi- racnlnm nsqne concionatns est, totaqne concio nihil alind fnit^ qnam invectiva in senatnm et Fabricium, qnam ita temperavit^ nt maUeos et saxa propemodnm moverit. Magna qnoqne con- fidentia, ne dicam stnltitia, se contra Fabricinm pericnlo capitis dispntatnrum promittit. Sed qnid de fide et religione dissereret, qni perpetno apnd inendem malleorom sonnm andiverat, qni ^p. 407. non *in schola theologomm, sed officina fabromm stndnerat, qni non in coUegio et consessn doctornm, sed potomm sese fre- qnenter exercnerat? Mnlto melins cnm Pjthagora ex sono mal- leornm mnsices inventore contendissei
^) Aus H. Dorp Bl. Dl entnommen, dem aber das Datom des 6. Dezember fehlt
') Das Folgende ist nur durch Eerss. bekannt. Es scheint, dafs ihm für die n&chste Zeit jetzt nicht mehr nachweisbare tagebuchartige Notizen vorgelegen haben, ähnlich denen, die uns für die Zeit vom 29. Jan. bia 27. Febr. 1&34 im 8t-A. M. erhalten geblieben sind. YgL weiter unten«
Digitized by VjOOQ IC
AnBO 1533 acta. 461
Senatas hunc ftirorem et contmneliam ad diem 15. De- oembris dissimulavit Snperiorem vero Bothmanni temeritatem, qua post pnblicam concionem Fabricinm exagitaverat, neque captivitate neque alia eximia poena, qnae seditiosis merito irro- gatuT, sed exilio Tindicare volens securitatem püblicam defen- fflonemqne nrbis 11. Decembris iUi renimciat. Accenso haecu. Dez. sibi renuncianti in senatns contemptom et Indibrinm honorarimn mnnns donat magna cum fidncia respondens: neque quenquam se formidare neque cuiusquam defensione magnopere se egere, si Dei suonunque praesidio muniatur; se auxilio coelesti pro- tectum ezilii inane nomen non timere, se nuUis hominum minis, quantumvis atrocibus, a vocatione sua et evangelii propagatione deterreri; Deo enim magis obediendum esse, quam hominibus invidis exilium iubentibus et verbo Dei populum spoliantibus. Haec cum Bothmannistis nunciarentur, ad doctorem suum, quem constematum edicto senatus esse putabant, consolandi gratia agminatim aceummt iubentes, ut forti sit animo; patrem coe- lestem christianorum constantiam probaturum, suis in extremis etiam angustiis grata consolatione adfuturum, consilia impiorum dissipaturum, pios omnibus calamitatibus erepturum; intrepide itaque et viriliter suo officio fongatur; se ad extremum yitae balitum contra omnem impiorum vim tutelam et defensionem polliceri. His fretus promissis die Solis post Conceptionis Mariae festum, quae fdit 14. Decembris, Enipperdollingo alüsque huius u. Des. factionis sateUitibus stipatus ad templum Servatianum concio- natums contendit. Sed cum templum clausum deprehenderet, a vi efi&ingendi sibi fores temperans in coemiterio sub tilia per- brevem concionem babuit, qua finita sine motu digrediuntur.
"^Eodem die Fabricius in templo Lambertino coenam do-*p. 408. minicam eyangelicomm ritu celebravit, cuius Septem participes fuerunt, scilicet ipse Fabricius, Joannes Westermannus, Brixius, Wirihemius, Glandorpius, Langeimannus et Belholtus, qui ea de causa variis convitiis a Bothmannistis excepti sunt.
Die 15. Decembris senatus novellum illum concionatorem 15. Des» ex fabro ferrario subito fEUstom, qui 8. Decembris licentius quam pmdentius in se et Fabricium debacchatus fuerat, cum se iterum ad ooncionandum efferret^ per lictores apprehendi et in carcerem
Digitized by VjOOQ IC
462 Anno 1533 acta.
t6. Des. publicum dnci labet. Postera vero die, 16. Decembris, hora po- meridiana secnnda tota malleatonun multitado senatum captivi nomine coactmn adoritor suique tribnlis liberationem serio po- stülat. Variae ibi ntrinque babitae sunt contentiones. Senatos ipsum capitali poena tanquam factiosum, seditiosnm et magi- stratus sui convitiatorem merito pnniendnm esse contendit; mal- leatores e diverso ab omni ipsum &ctione, seditione ac convi- tiandi crimine alienum esse censent, qui spiritu Dei agitatos bona docuerit et mala reprehenderit. Ad quae senatus : Distincta et non promiscua in republica esse officia; pacem publicam din- tumam esse non posse, si officia, quae discreta esse debent, con- fundantur et misceantur, si dlier in alterius provinciam et mes- sem temere irruat. Neminem vero suae yocationis limites sine motu et tranquillitatis clade unquam ezcessisse. Quemlibet ita- ^ue intra metas sui muneris esse coercendum. Captivum ad cudendum ferrum, non concionandum vocatum; ipsum tarnen totam urbem insueta sua concione concitasse, populum adversum magistratum suum commovisse, Fabricium a Lantgravio in gra- tiam urbis missum publica magistratus auctoritate munitum et verbum Dei peregrina fece non contaminatum sedulo docentem contempsisse, non intellecta damnasse et reiecisse, sua somnia substituisse, populo insolita suggessisse, scMsmata introduzisse. *p. 409. Proinde "^ezempla punitae seditionis et rebellionis interdum esse statuenda, ut reliqui in pace vivant.
Ad haec malleatores: CaptiYum natura malitiosum non esse, cum virtutis et pietatis amore percitus yitia manifeste re- prehenderit et veritatis propagandae studio pia et eyangelio con- formia ad ravim usque docuerit neque arma adversus magistra- tum populo suppeditaverit, sed pacem quaesierit neque Fabricii doctrinam, sed mores quosdam indecentes sugillaverit neque quenquam praeter meritum offenderit neque furto neque pro- ditione neque rapina neque latrocinio neque ullo alio enormi flagitio se contaminayerit aut quicquam morte dignum commi- «erit, nisi bene agere et salutaribus monitis civium salutem quaerere flagitii nomen mereatur. Atqui non ita rerum nomina cum moribus huius temporis mutata esse, neque tam angustam christianorum libertatem unquam fiiisse, quin etiam sine magi-
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1533 acta. 463
stratns facultate et permissa bene agere semper licnerit. In- sontem itaqae fabmm pristinae libertati restitnat et de extremo illins sapplicio frastra cogitare desinat. 8e enim tribulem snnm innoziiun non deserturos. Eis verbis senatus propositnm flac- cescity fabronun yero torba acrins instai Senatos trepidat et inumbrante iam vespera rem in seqnentem diem proferendam esse censet; noctem consilimn utile datoiam. Multitndo re- spondet: Satis sibi deliberatnm esse, neminem ininria afficien* dam, innocentis sangninem non esse fmidendnm, ne diyinae vin- dictae magnitndinem in se provocet; misemm ergo hominem paedore carceris liberandnm. Senatns de seditionis poena, quam captivüs dedisset, nisi malleatores intercessissent, prorsns de- sperat; quare ipsnm postridie liberatnm iri promittit. Ibi tum tota mnltitndo: ipsnm non postridie, non cras, non seqnenti die, sed snbito iamiam effractis etiam carceris repagnlis eripiendnm esse clamitat, nisi senatus iussu relaxetur. Hac incondita voci- feratione fabrorum senatus in conclavi senatorio territus suae saluti terrebat; quare, quod seqnenti die erat futurum, illud et nunc sine magno incommodo fieri posse existimans per lictores "^et ministros publicos carcerem aperiri iubet. Cautione itaque *p. 410. de non ulciscenda captivitate praestita liberatur. A malleatorum multitudine ezceptus in cauponam abducitur, atque ibi per totam noctem adeo se mutuo stanneis urgent culuUis, ut plerique omnem maerorem captiyi causa conceptum una cum bordeaceo liquore evomerent.
Die 21. Decembns Botbmannum senatorii edicti obUtum si. nea. multi anabaptistarum a septima ad octavam in templo Senratiano in avüs iuxta pomerium sito concionantem audivere. Multi quo- que eyangelicorum in templo Lambertino coenae dominicae Fa- bricio administrante participes fuere. Catholici vero schismatum multitudine constemati silent ac lugent.
Digitized by VjOOQ IC
464 Anno 1534 acta.
Annns 1584/
Joannes Westermannns doctor sno officio in refonnatione ^imT contezenda fonctos 28. Decembris * Lippiacos penates revisit. i^jan. Ipsa die Circnmcisionis Domini Henricus Bollios' Both-
mannista in templo Aegidiano concionator, qnod cnm senatos rescisceret, eo ministros misit, qoi finita concione ablatis ab aeditno clavibns templnm condnderent, ne cniqnam istins fac- tionis ibidem concionandi facultas relinqueretnr. Brizins vero concionatnros cnm Martinianom snggestom conscenderet, a Bothmannistis detnrbatnr. Petras qnoqne Wirthemios aqnibns- dam civibns instinctn Bothmanni templo Lndgeriano repnisns
0 YeigL Bd. 1 S. 841 Anm. — *) Herrn. Hamelmann 8. 1209 bringt Westermannns Fortgang von Münster mit Boll's Bnisraf „in die Innocentum' (28. Dez.) in Verbindung. Er läfst mit Westermann sogleich auch Glandorp, Fabricius und Brictias entfliehen. Die betreiSende Stelle ist, was den BuTsrof angeht, eine fast wörtliche üebersetznng der Schil- denmg bei H. Dorp BL D2, der aber dabei des Abzuges der Prediger nicht gedenkt. Die chronologische Einordnung ist durchaus inig. Der Bulsruf begann erst im Febr. 1584 (s. weiter unten). Zur Zeit desselben war Westermann bereits wieder in Lippstadt. Am 9. Febr. lehnte er von dort aus einen von Soest an ihn ergangenen Ruf zum Eoadjutor des Super- intendenten ab (vergl. Fr. Jostes: Daniel von Soest [Paderborn 1888] S. 388 und E. Enodt: Joh. Westermann [Gotha 1895] S. 84 f.). Fabricius verlaust Mfinster erst am 27. Februar. Wann Brictius und Glandorp eatr flohen, ist mit Sicherheit nicht mehr festzustellen. Am 1. Febr. schreiben sie noch gemeinsam mit Wirtheim von Münster aus an den Landgrafen von Hessen (G. A. Cornelius: Die Münsterischen Humanisten [Münster 1851] S. 77). — Wirtheim entweicht zugleich mit Fabricius am 27. Febr. Er wird von den Bischöflichen gefangen nach Telgte geführt (s. H. Dorp BL D4^). Der Landgraf tritt vermittelnd ein, und diesem schreibt der Bischof am 9. März (Orig. im St-A. Marburg), da(s er »von stunt gemelten Wirthemium aus haiftung ane entgeltnus kommen lassen," auch seinem Amtmann Befehl gegeben habe, „Brictii und Glandorpii weiber mit irer habe und guter ziehen zu lassen.** Was ihn zur Anhaltung veranlAÜBt habe, woUe er dem Landgrafen bei einer demn&chstigen Zusammenkunft mitteilen.
') Wir sind nicht unterrichtet, wann Boll und die übrigen am 6. Nov. verbannten Predikanten nach Münster zurückgekehrt sind, üeber den Widerspruch in den Qnellenangaben vgL oben S. 447.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1534 acta. 465
ad concionandnm non admittitur^; inde, nt vitetnr motas, per senatum templnm est clansnm. Solxun antem Fabricixun anctori- tate et farore ezünio inter evangelicos poUentem aliosqne omnes beneficio lingoae obscnrantem Bothmannistae inviti tolerant. OmnibTts concionatoribns contemptis solns Mc est in precio, Omnibus reiectis solus Mc ad docendum admittitur; omnibus alüs templis conclusis solum Lambertinum huic patescit, unde tantam sibi eruditionis opinionem apud plerosque comparavit^ ut nemo visus sit scire, quod ipse ignoravit. Hinc sibi non parum placere *fastuque turgere coepit, quem tarnen magna *p. 411. verborum morumque lenitate ita temperavit, ut inter suae farinae homines nemo humilior, nemo mitior nemoque mansuetior visus sit.
Hie 4. lanuarii finita concione, quam a sexta ad septimam 4. Jan. matutinam habuit, in Bothmanni doctrinam publice invectus est. Et cum Bothmannus suam doctrinam contra quoslibet periculo etiam capitis publica disputatione se defensurum populo passim persuaderet, evangelicos autem subterfugere neque in conspectum suum prodire andere diceret, Fabricius quoque se adrersus onmes Bothmannistas atque Cerberum ipsum suis impensis coram in- corruptis aequisque iudicibus quibuscunque disputaturum offert l Senatas cognita contendentium voluntate parique disputandi fer- Yore finem tumultuandi iam fore arbitratus est. Suam itaque auctoritatem interponens quosdam doctos et pios vires ab evan-
^) Am 11. Janaar, wie es Eerss. oben S. 460 nach H. Dorp schon einmal berichtet hat.
*) Akten [über Yerhandlnngen znr Vorbereitung einer Disputation gegen Ende des Jahres 1533 sind nicht mehr nachweisbar. Unter den filteren Quellen berichtet uns nur H. Dorp Bl. D !▼ u. D 2 von dem Plan zu einer solchen. Aus ihm hat sowohl Kerss. wie auch H. Hamelmann S. 1208 f. geschöpft, aber jeder von ihnen chronologisch ungenau. Als zum Wortstreit gegen die Bothmannisten gezwungen fuhrt H. Dorp neben Fa- bricius, Brictius, Wirtheim und Glandorp auch noch Westermann an, und er sagt ausdrücklich, dafs die Herausforderung geschah nach Annahme der neuen Kirchenordnung (30. Not. 1533) und noch bevor Wirtheim am 11. Jan. 1534 von der Kanzel zu St. Ludgeri vertrieben wurde. Vorausgesetzt, dafs das nur von Kerss. überlieferte Datum des 28. Dez. 1533 als Zeit des Fortgangs Westermann's aus Münster das richtige ist, so fielen die Vor- berdtongen zu der Disputation, da Westermann zu den herausgeforderten evangelischen Predigern gehörte, zwischen den 30. Nov. und den 28. Dez.
6
Digitized by VjOOQ IC
466 Anno 1534 acta.
gelicis principibns^ designandos hnic dispntationi adhibendos esse consnlit, qnibus victoris iudicium committatur, quam rem civitatis snmptibas sibi cnrae fore promittit; qnae omnia ntrin- qne placnerunt. Verum cnm senatns de certo die, quo conten- dendtim sit, ageret, Eothmannns cnm snis snbterfngere, trepi- dare et tergiversari coepit dicens, etiamsi adversarios snos mani- festis scriptoranun veteris et novi testamenti argnmentis snpera^ yerit, qnod fhtnmm certo sciat, adeo tarnen mnndom a veritatis tramite deflexisse, nt veritatem etiam agnitam agnoscere nolit'; alios pontificiis institntis seductos, alios Lntheranicis delira- mentis fascinatos aliommqne haereticomm ac schismaticornm placitis dementatos adeo pertinaces sniqne propositi tenaces esse, nt nnllis rationibns et scriptnrae testimoniis se flecti patiantnr; adeo sibi omnes infestos esse, cnm veritatem in Incem proferat, nt nnllnm indicem pro se pronnnciatnmm sciat; tntins itaqne se snam cansam non hominnm indicio, qnod qnaestn et favore transversnm rapitnr, sed snpremo indici decidendam commis- snmm. Dispntatio ergo, qnam senatns et pleriqne alii ezpecta- bant, Eothmannistamm metn intercidit*. *p. 412. ""Qnaedam mnliercnlae^ non tam andaces qnam temerariae
eodem 4. die lannarii hora tertia pomeridiana consnles ipsos, qni de more qnibnsvis sni copiam in foro fecerant, satis confi- denter adennt per oratricem snam postnlantes, nt Fabricins, homo ignotns, alienigena, Westpbalicae lingnae ignams, pere- grino idiomate sibüans, temerarins, fatnns maloqne spiritn agi- tatns, ab officio sno moveatnr, Eothmannns vero, vir pmdens,
*) H. Dorp fügt hinzu: »und stedten.**
') Aehnlich H. Dorp: «... das sie wol wisten, wie sie auch sagten, das inen niemand zufallen wurde. ^ Er fügt dann hinzu: „wie das eim erbam Badt und der gantzen Stad bewust ist, und beweist sich zwar selbs aus beider teil schrifften, die das mal uberantwort wurden und noch für- banden sein.''
') Von einer nochmaligen nach dem 10. Februar 1534 gegen die Wiedertäufer beabsichtigten Disputation einiger „gelerter heren unde Stu- denten . . ., under welckeren gewest her Herman Kothe, Yortides cappellain gewest to Sunte Lamberde, ein frommer, gelerter christe,^ berichtet D. Lili e S. 220 f. Doch ist sonst darüber Nichts überliefert Zu Heim. Kothe Tgl. die Anmerkung F. Bunge's in seiner Ausgabe des D. Lilie a. a. 0.
*) Das Folgende ist nur durch Eerss. bekannt.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1534 acta. 467
patrio sennone disertns, pins ac omninm disciplinamm genere instractus, snbstitQatar; se eam gratiam precibus ad Deum fasis pensatnras. Ad haec consnles: Ne Ms negotiis se praeter femi- neum decns misceant, ad mnliebrem sexiun haec non pertinere; Fabridum non nisi dispntatione yictom removendnin, neque BothmanDum nisi yictorem redpiendum esse; rerecnndlae igitor et feminei pudoris memores penates snos revisant et familiae saae prospiciant; sibi cnrae fore, ne respublica negligatur. Quo response mnliercnlae exacerbatae: „Yos,^ inqniunt, „non estis consnles, qni, qnod utile est reipublicae, non consulitis; vos non estis patres patriae, qui patriam negligitis; imo vos deteriores estis homicidis, qui non solum corpora, verum etiam animas cibo suo defraudatis ac verbi Dei fame et inedia crudeliter occi- ditis.^ Haec similiaque verba effondentes recedunt.
Die autem quinta lanuarii eaedem mulierculae adscitis sex s. Juu yestalibus Transfluvianis, quas saturitas et rerum copia effirenas et profdgas fecerat quaeque cum habitu omnem pudorem ezu- erantS totum^ senatorium ordinem in curia coactum adoriuntur eumque de recipiendo Bothmanno in templum Lambertinum multis verbis inquietant. Sed earum postulatio benigne non est ezaudita, quare digressum senatorii ordinis benignioris responsi causa opperiuntor. Verum cum consnles soluto consilio sece- derent neque de recipiendo Bothmanno senatus sententiam a mulierculis rogati mutarent, illae pudore protinus verso in fu- rorem variis convitiis ipsos per plateas insectantur infandasque contumelias in ipsos totumque senatorium ordinem tantis cla- moribus evomunt, ut multi passim ex aedibus suis ad specta- culum *istud inusitatnm accurrerent, ferociam impudentiamque^p. 413* feminarum admirarentur, maxime earum, quae per annos aliquot conclusae psalmos Davidicos cantillare, cum Deo coUoqui et man- suetiorem vitam agere didicerant. Et cum qoidam mitioribus verbis eas ab intemperantia linguae coercere niterentur, illae, quibus frons iam perierat, acrius femineo more incalescentes
•) Ms,: totmnqne.
') Den Austritt von Nonnen ans dem Ueberwasserkloster zeigt die Aebtissin dem Bisehof in einem weiter unten anch von Kerss. mitgeteilten Scfazeiben vom 10. Januar an«
Digitized by VjOOQ IC
468 Anno 1534 acta.
„Yos,^ inqoinnt, „prins fnistis evangelici nostriqne negotii stre- nni promotores, nunc mntata sententia transformati itemm in papistas Hassiacnm Demn administrante Fabricio derorastis, yerbnm Dei oppressistis neqne passi estis illud ynlgari. Brevi TOS istins impietatis poenitebit, brevi poenas restris factis dignas estis daturi. Becedite in malam crncexn nnnqnam yivi reditnri ! Ha, ha, ha, ba, tos papistae! Ha, ba, ha, ba, yos deivori!^ Nnllos est fere modus convitiandi; qnicqnid snggerit faror, expnnnt. Patientins tarnen banc yerbomm ininriam consnles pertulissent, nisi insnper excrementa yaccamm, porcornm et equonun passim in plateis reperta in ipsos coniecissent. Sic impxme consnles totnmqne senatum ludificabantur.
Warendorpenses interea obedientiae, quam superioribns suis scriptis^ promiserant principi, immemores accito conciona- tore seditioso omnia magis magisque exemplo suae metropolis innoyant. Atque bic concionator maiorem partem non solum ciyium, yemm etiam paganorum circumfusorum ad se allicit et ita sua doctrina afficit, ut contemptis suis parocbis infantes buc baptizandos deferrent neque matrimonia legitima esse censerent, quae concionator Warendorpicus non iungeret *. Princeps itaque inusitato boc agricolarum concursu offensus in baec yerba 7.
(17.) Jan. lanuarii scribit': Se aliquoties Warendorpenses familiariter ad- monuisse, ut ab onmi religionis noyatione sibi temperarent et catbolicae ecclesiae ritus exoscularentur moribusque maiorum suorum tutius insisterent. Sed nunc se experiri ipsos praeter spem ab obedientia in rebellionem prolabi. Ne igitur ipsis ali-
*p. 414. <l^d *deterius contingat, concionatorem aut abigant aut inobe- dientiae nomine secum paciscantur iubet^
*) Yergl. oben S. 457 den Brief Warendorfs an den Bischof vom 2. Dez. 1538. — *) Dafs das von Banem ans dem Amte Sassenberg geschah, klagt der Hofineister Friedrich v. Twist dem Bischof in einem Schieiben vom 9. Jan, (Oiig. im St-A. M., gedr. bei L. Keller: G. d. W. S. 804).
') Yielmehr am 17. Januar ans Ibnrg. Konzept im St-A. M.
^) Im Schreiben: „. . . uns aen vertoch vor alsnlcke jnwe selffwillige, verbodden nnd f^eventlige handelonge nnd ungehorsam böte und affdracht to doin . . . np dat wy in ander wege tegen jnw to trachten nicht geor- saket werden.* Der Richter Joh. Wale ist dann mit einigen Warendoifer Bürgern in Sassenberg gewesen, nm durch Yermittinng Johannas t. Bfiren
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1534 acta. 469
Coesfeldienfles etiam adversns fidem saam principi addic- tam^ concionatores novos itemm admittnni Qnare princeps 13« lannarii ad ipsos in haec yerba scribit': Se ante menses aliqnot is. Jan. serio postnlasse, nt concionatores novos non solnm non adndt- tant, vemm etiam eos nrbe pellani Se tarnen nunc tandem re ipsa comperiri ipsos admonitionem snam contenmere et snperiori noYationi magis magisqae non sine magno et magistratos et plebis malo indies insistere. Se itaqne itemm inbere, nt snpe- Tioribns scriptis pareant, ignotos et seditiosos concionatores nrbe eiiciant. Si vero illad ab ipsis impetrari non possit, eam se in- obedientiam pro merito yindicatanun. Inde, cmn minns pare- rent, circa 20. diem lannarii mandat princeps snis praefectis, nt ao. J«n. ciyes eins nrbis, qni capita seditiosae doctrinae fnerant, dili- genter observent e^ si mnros egressi fnerint^ capiant captosqne tanqnam seditiosos in carcerem abdncant'.
imd des Hohneisteis Friedrich t. Twist die Gnade des Bischofs anzurufen. Beide berichten darauf am 21. Jan. den Warendorfer Abgesandten (Kopie im St.-A. M.), dafs sie ^hj s. f. g. dar up nycht Tel gnediges bescheides eriangen konen. Doch nychtzdeweyniger so yem de van Warendorp ge- neigt und gemejnt, sick erer ungehorsamer, uproiischer myshandelong halTen in gnade und Ungnade s. f. g. to ergeren, doch myt dem bescheyde, dat de unschuldigen der wegen aen faer unde schaden, avers de rechtschul- digen to geborliger straffe staen zollen, alsdan mag s. f. g. myt ennen handeis erlyden; wo avers des nycht, wyll s. f. g. de sake der tyt bevallen syn laten.*'
') Ygl. oben S. 434 f. — *) Aus Beyergem. Konzept im 8t-A. IL ') Ein dahin gehender Befehl des Bischofs scheint nicht erhalten zu sein, doch bezieht sich darauf ein Schreiben des Joest t. Yoerden und Berthold t. Bueren zu Ahaus an den Bischof vom 24. Januar (Orig. im St-A. M.), in dem es weiter heifst: „. . . Wanner e. f. g. de van Goesfelde to straven gedechte und e. f. g. de stadt mydt listicheide gelich de van Dülmen in to nemen weren geneiget, wolde wy darynne alle knnschup mydt mugeliger flyth und arbeidt nith sparen und uns dar anne beflytigen. Wante, g. f. u. h., es ist tho besorgen, zo der angezeigeden eyner ange- tastet und hantfest gemacket, werden sich de ander bynnen der stadt ent- holden«^ Der Bischof antwortet darauf am 25. Jan. aus Iburg (Konzept im St.-A. M.}: ». .. dat wy deshalven also eyn guit gefallen hebben; be- geren ock, dat gy juw upt heymligeste dar umme beflitigen willen, unde 20 gj unser edder unser negstgesettener amptlude heimlich bihulp dar to bedenreden, gy uns dat weten laten.*^ — Ueber die Yerhftltnisse in Coes- feld, wo sich der Rat doch gegen die Predikanten wehrte, sind wir etwas
Digitized by VjOOQ IC
470 Anno 1Ö34 acta.
Senatos inde Monasteriensis de componendis civinm moti- 8. Jan. bns et suis partibns confirmandis soUicitns 8. lannarii coli Et cnm de pellendis concionatoribus iterom ageretor, Henricns Bedekems, pellio et tribnnns plebis, quem in Telgetica captivi- tate peram cellarii ^ qoingentis florenis mimitam expngnasse cap- tivamqne secum abdnxisse fama fnit ', in senatnm et maxime in
genauer tmtemchtet dorch das im St-A. M. befindliche, bisher nngedrackte Bekenntnis des damals gefangen genommenen Coesfelder Bürgers Labbert Wydonw's, das der Amtmann Dietrich Cloet am 14. Febr. dem Bischöfe einschickte. Er gesteht, „wn he selff derde, nemptlich myt Berndt Wi- ch artz and eynen gnant dat Tedderken eynen predicanten genompt her Her man Bispinck yan Munster gehalt durch ansjanen und beger des werdes in der halven manen Einrieb Eopperslegers, Joist Stothues, Egbert Schonlake und anderer, de ... den dren yorg. tergelt gedaen und umb den yorg. predicanten t'halen na Munster geferdiget, wel- ckem predicanten yorg. Wydouw, zo en de raidt dar nicht gestaden en wolde, wedderumb uth Coisfelde gebracht. Dar na is eyn ander pre- dicante selfiis in Coisfelde nngeeischet gekomen, den de yorg. verdt in der halyen manen ersten an sick genomen und eyn nacht geherberget^ und de ander nacht Toni es Veit hu es, de derde nacht eyner genant de han- schenmecker und aldo denselyigen predicanten in zeligen Berndt Schulten huis gebracht, dar he noch itzige dage wonhafiFtich.^ Nachdem er dann «als raetgeyers und capiteyns, den predicanten to underholden,* die Coes- felder Burger Lambert Baisers und dessen Bruder, Peter Swerinck^ Berndt Yelthues, Thonies Yelthues, Johann Bockholt und Laurentius Snyder namhaft gemacht hat, bekennt er schliefslich, „dat he yan dem sacramente nicht en holde mer, dan yan eynen anderen stuck broitz, wanner dat wordt und de geloye daer nicht by en synt; glofft oick nicht, dat dat sacrament in sylyer eder golde beslotten will syn. Oick gelofFt he nicht, dat de hilligen macht hebn eder konen yor eynen men- schen bidden; und gelofft oick nicht, dat dat hillige olie dem menschen to der salicheith batlich sy; he en werde dan better underrichtet" — Gleichzeitig mit der Uebersendung dieses Geständnisses konnte D. Cloet dem Bischof melden: „wu de predicant, de dar lange gepredicket heSt, oick uth Coesfelt yerloepen sy.**
') Melchior y. Bueren. — ^ Eerss. erwfthnt das sehr bald weiter unten noch einmal. Best&tigt wird das Gerücht durch die yon mir in der Zdtschr. 51 (1893) S. 97 ff. yeröfPentlichten tagebuchartigen Notizen. Nur heilst es dort yon Bedeker, „das er myt des marschalcks (Gerh. Monien) tischen befameth*' gewesen sei. Die Unbeliebtheit Melchior's y. Bueren nnd AdolTs y. Bodelschwingk bei der Einwohnerschaft Münsters hat Eerss. viederholt berichtet 8. Bd. 1 S. 848 u. 345.
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1534 acta. 471
Wjckinm, syndicnm civitatis, debacchatus est, quod is esset rnttltaroin seditionmn rermnqne novamm anctor. Ad quem doctor: „Abi," inqnit, „bone vir, domnm et custodi peram!" Eine inter ipsos rehemens logomacbia exoritnr et qnasi annicnli baedi sibi mntuo insultant. Sed consnles istam contentionem intercipiant. Inde sedatias de civili utilitate Consultant atqne qnosdam concionatores praeter Bothmannnm plebis favore tntom repognantibas etiam qnibnsvis orbe exigendos esse decemnnt, et si illnd snccesserit, Bothmannum qnoqne ipsnm, omninm seditiosomm coriphaemn, facilias posse pelli existimant.
•Eothmannistae vero ", ntpote Cloprisins, Eollius, Stralenius ♦ p. 415. atqne Moersanns^, nihil sibi tale metnentes hoc sednlo agunt monendo, hortando, rogando, persnadendo, obinrgando, nt snae üactionis satellites et matronas divites dementent et eo inducant, nt Tel omnia vendant et precinm in conunnne conferant vel ad concionatomm sedes deferant. Neminem enim foederis et aeternae salntis participem esse posse affirmant, qui non toti mnndo re- nnnciantes pntris corporis omamenta abiiciant vel in panpemm confratmm et snstentationem concionatomm erogent. „Vae, vae," inqninnt^ „Monasterio snperbienti! Yae, vae vobis, qni aurum, argentnm, gemmas et Candida raraqne capitis pepla ornatns gratia geritis! Maledicti estis, qni plnris corporis, quam animae omamentnm facitis! Exuite itaqne veterem hominem cnm onmi- bns concnpiscentiis snis et indnite novam armatnram!" Eis con- cionibns melle et aceto contemperatis effectnm est, nt non solum inferioris sortis homines, vemm etiam honoratiores commoveren- tur. Nam Christiani Wordemanni, viri senatorii nxor, a Eoth- manno 11. lannarii rebaptizata est, qnam redenntem domnm ii. Jan.
*) Inzwischen war am 5. Januar durch die Abgesandten des Jan Matthys, durch Bartelemeos Boekebinder und Willem de Cniper die Wieder- taufe in Münster eingeführt worden. Die Predikanten hatten sich taufen lassen und übernahmen selbst, nachdem die Holl&nder bereits am 7. Jan. weiter gezogen waren, das Amt als T&ufer. Zur Sache s. die von G. A. Cornelius: M. A. U. S. 232 angeführten Quellen. Dieser entscheidende Wendepunkt in der Geschichte Münsters ist von Eerss. vollständig unbe- rührt gelassen, obgleich er die haupts&chlichsten der einschlägigen QueUen kannte und sie im weiteren Verlauf seiner DarsteUung mehrfach verwertet hat Ygl. dazu die Einleitung. — *) Staprade.
Digitized by VjOOQ IC
472 Anno 1534 acta.
maritns re per fsonnlam cognita ita in nova fide confirmavit^ nt Tix repere, nednm incedere posset. Atqne eodem die 7 yir- gines Aegidiani coenobii et aliquot Transfluviani plnrimiqne alii magni nominis cives a Bothmanno retinguntnr. Qnaedam etiam matronae annulos snos, cingnla bnllis argenteis et flbnlis anreis decorata aliaqne omamenta ad aedes Bothmanni defemnt, sed a maritis fostibns minisqne coactae ea reposcnnt. Qnaedam sese snbdncentes aedes aliomm concionatomm snbennt, yina bibnnt clancnlnmqne docentnr persnadentes interim maritis se negotüs ad rem domesticam angendam pertinentibns foris occnpatas fd- isse. Qnod cnm a qnibnsdam proderetnr, mariti non solnm ipsas domnm reversas pngnis et fastibns excipinnt, vemm etiam con- cionatoribns, nisi a consnetudine snarnm nxomm sibi temperent, dira minantnr. ♦p. 416. *Ida vero de Mervelt, Transflnviani coenobii archivestalis,
snas yirgines praeter generis sni verecnndiam atqne professionis suae institntnm a levibns hominibns sednci principi bis verbis 10. Jan. 10. lannarii qneritnr*: Se qnidem cnm maiore virginnm parte* Dei praesidio inxta regnlae snae institntnm yixisse neqne nllam ant religionis ant ceremoniarnm novationem, nt snperiori prin- cipis Scripte satisfieret, bactenns admisisse; vernm nnnc qnas- dam praeter omnem snam expectationem sni institnti et pro- fessionis oblitas babitnm commntasse, coenobio excessisse, se- ditiosofnm in nrbe conciones andiyisse, apnd profanes cives sese continere neqne ad obedientiam revocari se pati, nisi sibi ^redi concionesqne andire et pro sno arbitratn redire permittatnr. Cnm antem baec votis monasticis et snae professioni episcopali- qne obedientiae plane adversentnr, se ^'^oe^ermittere* non posse, quin ista principi magno qnidem dolore animi significet. Se enim non libenter de yirginibus suis qneri, si salro bonore et professione sna praetermittere liceret snisque viribus omnia in pristinum statnm commode restitnere posset. Verum cnm istis
») Ma,: pennittere.
') Orig. im St.-A. M. Abgedr. bei J. Niesert: U.-B. P. S. 234 f. *) Im Schreiben: „. .. bebbe wy uns unser personen halven, oick noch etzliche jnnfferen myt uns ...*'
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1534 acta. 473
maus neque possit neqtie audeat sine principis anctoritate me- deri, se proinde snppliciter petere, nt sna ope et consilio sibi snccnrrat et scriptis suis significet, quid cum istis, qnae exces- semnt et in postermn ezire in animo habent, agendnm esse con- snlat, ne qnid forte a se agatnr, qao princeps offendatnr.
Ad haec princeps 16. lannarii rescribit^, ne eas virgines, (is.) Jan. qnae contnmaciter regnlae snae ingnm excnssemnt, in coetnm aliamm recipiat', ne earmn exemplo et impnnitate' aliae qno- qne similem rebellionem et professionis snae praeraricationem moliantnr ant maioris seditionis inter obedientes sint anctores. Ad haec archivestalis 28. lannarii^: Se neque precibas neqne (m.) Jan. obtestationibns neqne lachrimis neque minis a coenobii egressu yirgines potuisse coercere et remorari. Et cum maior earum pars habitum iam mutaverit, si prin'^cipis consilium sequatur*p. 417. ac rebelles penitus excludat neque eas recipiat, ant recentis motus causam aut, si pudicitiae forte naufragium facerent, non solum consanguineorum, sed quorumlibet^ acerrima ad versus se obloquia concitaret. Quae omnia altius principi expendenda re- linquai
Ad quae princeps 26. lanuarii respondet*, ut rebellium w. jmu yirginum parentibus et agnatis ad se accitis rem omnem explicet, quod si illi eas ab errore yago ad saniorem mentem et profes- sionis suae Yota rerocare non possint, eas illorum tutelae et potestati restituat, ut illas secum ad penates suos abducant, ne pristinum coenobii decus yioletur.
Senatus inde Monasteriensis superiori suo decreto satis-
') Yielmohr am 18. Januar auB Ibnrg. Konzept im St.-'A. M.
*) „hea 00 lange gj des nnse wyder beyell vernommen.*'
^ Dieser Satz ist eigene Znthat Kerss.'s. Im Schreiben des Bischofs heifst es weiter: „. . . nnd juw mit anderen juveren gehorsamen jnnfferen Inth nnsen Torigen schrifften yn gnder eynicheit nnd fredde bjnnen cloisters entholden.*
^) Vielmehr am 24. Januar. Orig. im St.-A. M. Abgedrackt bei J. Niesert: U.-B. P. S. 250 IL Im Eingange des Schreibens rechtfertigt sich die Aebtissin darüber, daüs sie die ersten Spuren der im Kloster ein- gerissenen Unordnung dem Bischöfe nicht gleich angezeigt habe.
') „by eren firunden und magen inlendisch und uthlendisch.*
^ Aus Iburg. Konzept im St.-A. M.
Digitized by VjOOQ IC
474 Anno 1534 acta.
fitctnms Eloprisium, Stndenium ac Yinninm ^ per ministros snos 15. Jan. 15. lantiarii nrbe ednci labet. Magna vero retinctonun mnlti- tndo tanti faciens senatum, qnanti senatns principem, eosdem per aliam portam quasi cnm triumpho in senatns perpetnam igno- miniam in nrbem redncit*. Qnae res per saevissimos motns reipnblicae interitum praesagiebat. Nihil enim illi pericnlosins est, quam legitimo imperio non parere, qnod fenestram privatae anctoritati, qnae omnis mall in repnblica mater est, patefacit. Haec nbi princeps facta esse accepit, labentis reipnblicae yicem dolnit^ quam cnm neqne salntaribns snis monitis neqne familiaribns scriptis neqne arestis inrisqne actionibns ab impiis coeptis retrabere posset^ ne quid, qnod ad snomm salntem et incolnmitatem pertineat, omisisse yideatnr, edicto pnblico per ». Jan. totam dioecesin 23. lannarü promnlgato oppidanos ab impia sna factione deterrere et ad sanam mentem revocare volnit. Edicti sententia haec est':
„Nos Franciscns, Dei gratia episcopns Monasteriensis et
Osnabnrgensis, ecclesiae Mindensis administrator etc., notnm fa-
cimns, qnod indnbitanter comperimnr damnatam, vetitam sedi-
*p. 4ia tiosamqne *factionem atqne anabaptisticam doctrinam per qnos-
') Sie hatten am 5. Januar zugleich mit Bothmann, Roll, Staprade nnd mehreren Anderen durch die Abgesandten des Jan Matthjs die Wieder- taufe empfangen (vergl. Knipperdolling's Bekenntnis vom 20. Jan. 1536 [M. G.-Q. n, 403]), und ihnen war, wie Vinne im October 1534 gesteht (M. G.-Q. n, 272), neben Rothmann und Roll das Amt als T&ufer zugefallen. ^ Eine nochmalige Ausweisung der Predikanten am 15. Januar er- wähnt von den Schriftsteilem nur Eerss. Bestätigt wird sein Bericht durch den einleitenden Passus des oben teilwdse wiedergegebenen Briefes der Aebtissin von üeberwasser an den Bischof Tom 24. Jan., in dem es heifst, der ungehorsam der Jungfern sei dem Bischof deshalb nicht sofort ange- zeigt, „dan wy hoppeden steidesTon dagen tho dagen, dewyle den pre- dicanten de stadt Munster verbodden werth, de handel szolde sych hebben vermyndert, gestellet und in sych solvest gedeleth.** — Der WorÜaut bei Eerss. klingt hier an den bei H. Dorp an, der da, wo er Ten der Ausweisung der Predikanten im Sommer 1533 erz&hlt, sagt (BL C 2^) : „Denn als man sie zu einem thor hinaus triebe, fürt sie . . . der Teuffei zum andern thor wider erein.**
') Dieses Edikt hat sich bis jetzt noch nicht wieder auffinden lassen. Es ist nur durch Eerss. bekannt
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1534 acta. 475-
dam impostores et legitime non vocatos concionatores, BemardnnL Bothmannxun, Henricnm BoUinm, loannem Eloprisium, Her- mannnm Strapadinm, Dionisinm Vinnimn, GodeMdnm Strale- ninm et eorom satellites sparsam et in civitate nostra Mona- steiiensi cum alüs mnltis pericnlosis et mali exempli novatio- nibns coepisse radicesqne egisse. Qnod smnmo animi dolore accepimns; unde, si hoc malum impnne grassari permiserimus, non solxun nobis caesareae maiestatis et totins imperii indigna- tionem, yemm etiam dioecesi nostrae et subditis perpetuank discordiam et irrecuperabilem iactnram, sed pemiciem potius cnmnlabimns. Itaque, nt snbditi nostri ab ista doctrina sedi- tionem spirante deterreantnr et in cbristianae concordiae amabili yincnlo contineantnr, ad consnles, senatum, tribnnos et mechani- comm praefectos civitatis nostrae Monasteriensis saepius et serio qnidem scripsimns familiariter orantes, nt seditiosam banc doc- trinam et pemiciosum errorem nrbe profligent neque nllo modo* intra moenia patiantnr attestantibns mnltis scriptis. Nibilo- minns tamen boc damnatam scbisma latins qnotidie per nrbem serpere et dilatari comperimnr. üt antem bnic malo salataribus remediis ac poenis, sicnt principem decet, occnrramns, igitnr bis scriptis concionatoribns snpra dictis ac omnibus singulisqne civi- tatis nostrae civibns ac incolis, qni concionatores istos defen- dnnt, tnentnr, receptant, femnt ac tolerant manifeste vel clan- culnm, qnivey ne tales concionatores propter impietatem et in- obedientiam a magistratn apprehendantnr meritisqne suppliciis afficiantur, intercedant, secnritatem, libertatem, defensionem pnblicam tntumqne commeatnm rennnciamns ac adimimns. Prae- dpimns itaqne omnibus et singnlis nostris satrapis, praefectis, indicibns, ministris ac subditis, ut iam dictos inobedientes re- belles, factiosos et seditiosos cum omnibus suis bonis, ubicxm- que fuerint et deprebendi possint, arrestent et intercipiant, per- sonas istas capiant, captas magistratui tradant, *ut iuxta caesa- *p. 419. reum edictum ac imperii recessus legitimis poenis subiiciantur, ne nos nostrique subditi imperii indignationem cumulemus. Haec serio praecipimus et volumus, ut nostri praefecti et subditi, si poenam et indignationem evitare velint, baec lldeliter exequantur. In testimonium nostrae voluntatis Signum nostrum subiecto
Digitized by VjOOQ IC
476 Anno 1534 acta.
spatio impressimns. Datnm 1534, die Yeneris post festam Fa- biani et Sebastiani Martjram.^
Hoc principis edictnm qnam oppidanos moverity seqnentis temporis res gestae satis edocent. Nam ipso die Conversionis ^. Jan. D. Pauli, 25. lantiarii, Bothmannus ab octara ad decünam in templo Servatiano concionem habnit, in qua, cnm non solnm retinctos snaeqne factionis homines, yenim etiam evangelicos atqne catholicos praeter opinionem snam conspiceret, epilogo concionis colophonis vice addidit: margaritas porcis non esse proiiciendas, sed electis snoqne catalogo ' inscriptis. Neque post illnd tempns publice, sed privatim in aedibus qnonmdam civium concionatns estl Crescente aatem anabaptistamm numero' ita, nt nna domas eos non caperet, in singolis parochiis coepenmt esse domns, in qnibus Bothmannistae vel concionem andirent yel certis temporibus retingerentnr, qnae nnllis patebant nisi yel retinctis yel iis, qui certo indicio pyloro fidem fecerant se retingi yelle. Habebant enim certa signa tam yocalia qnam mnta, quibns se mntno in magna etiam hominnm collnvie agno- scebant; qnae si prodita fderant, alia prioribus snbstitnebantar ^
') Dafs Rothmaim alle seine Anh&nger schrifüich anfzeichnete, be- richtet auch Bischof Franz in seinem Schreiben an Philipp von Hessen vom 21. Jan. 1534 ans Lieshom (Orig. im St.-A. Marburg; gedr. M. G.-Q. n, 217 f., wo jedoch irrtümlich der 20. Jan. als Datum gegeben ist).
*) So berichtet auch H.Gresbeck (M. G.-Q. II, 12): „Dieser pape (Rothmann) hadde die dope mit den ersten in der stadt heimlicken ge- halden und plag ock heimlick in sein huis tho predeken und hadde so Yoele Yolckcs heimlicken gedoept von maus, frawen und megden." Eloprifs sagt aus (J. Nies er t: U.-S. I. S. 123): „Item sie deufften in Bemhardus huse.*'
') Schon am 13. Jan. hat sich nach einer Randbemerkung in einem Verhöre Johann's v. Leiden die Zahl der Wiedergetauften auf 1400 be- laufen. Siehe M. G.-Q. II, 417.
*) Ueber die Begrüfsungsformen der Wiedertäufer unter einander gesteht Regeward (J. Niesert: Ü.-S. I. S. 26): „Dan wan eyner dem anderen beyegende, sprack de ejne: „Gods frede sy myt jw;** de ander: „Amen!*' Hebn syck oicknamals yor den munt plegen f küssen.** Aehnlich lautet der Bericht H. Gresbeck's, der aber diese Art der BegrüTsung auf die Begegnung der Männer unter einander beschränkt. Als Erkennungs- zeichen der wiedergetauften Frauen führt er deren besondere Eopftraeht an (M. G.-Q. n, 12 f.). — Ueber andere wiedertäuferische Zeichen bekennt Eloprifs (J. Niesert a.a.O. S. 111), es „wurde in der stat Munster ein
Digitized by VjOOQ IC
Anno 1534 acta. 477
Eine circa horam septünam respertinam diei 28. lannarii ss. Jan. retincti nescio quo spirita agitati sürsum deorsxunqne per nrbem catenis platearmn omnibns conclnsis armati cnrsitant noctnmas- qne Yigflias disponnnt Nostri^ rero extrema sibi metnentes, qnid in animo habeant ignari aedes snas egredi non andent, qnas tarnen intus ita muniunt, ne facilis sit irruptio. Suspi- camur enim non levibus argumentis ducti in nostrum exitium arma ista parari'; quae tarnen Dens omnipo*tens a cervicibus »p. 420i
zeichen gegeyen, doranf etliche bnechstaben stunden, nemlich: d.w. w. f.: das wort wart fleisch . . .'^ Im Yerlanfe des YerhSrs erkl&rt er weiter (a. a. 0. 8. 124): »Und das ist ein lepgen doechs gewesen, daroff ein stucke silyers genehet gewesen mit diesen bnchstaben: d. w. w. f. . . «, nnd sulch seichen f orten sie an iren helsen zu erkentnifs irer sect nnd glosen.^ Vgl. dazn H. Gresbeck (M. G.-Q. 11, 27 f.), der auch von dem Wechseln der Zeichen spricht. — Ueber die Zeremonien bei der Wiedertaufe s. die Aus- sagen Kloprifs' a. a. 0. 8. 113 f. und Yinne's M. G.-Q. II, 273 Nr. 11.
') Hier also giebt sich Eerss. als Augenzeugen zu erkennen. Von hier an bis zum 27. Februar ist seine Darstellung der Erinnerung an eigene Erlebnisse entnommen. Aber Eerss. schrieb erst über 30 Jahre nach den erz&hlten Ereignissen (vgl. die Einleitung); und so wertvoll auch seine oft ins Einzelne gehenden und auf eigener Anschauung beruhenden Berichte sind, so halten sie sich doch nicht frei von manchen Ungenauigkeiten nnd Unrichtigkeiten. — Als eine wichtige, gleichzeitige Quelle kommen für diese Zeit die tagebnchartigen Notizen in Betracht^ die ich in der Ztschr. 51 (1893) 8. 97 ff. veröffentlicht habe.
*) Den eigentlichen Grund der Zusammenrottung des Yolkes erfahren wir ans dem „Tagebuch" a. a. 0. 8. 98. Man hatte gehört, dafs der Bischof die gesammte Ritterschaft zu sich nach Wolbeck entboten hatte, und man war berichtet worden, ,,dat de borgermestere und etliche van sick myt den heren van capittell und den erf&nannen verbunden und des eyns geworden weren, dat se vor der Horster porten wolden laten stroe foren und dat ansticken; de wyle de borgere dar na leipen, wolden se unsen g. h. eyne porten oppen und de borgere so verraden.** — In der That hatte der Bi- sehof von Ibuig aus am 26. Dezember 1533 der Ritterschaft seiner 8tifter Mfinster und Osnabrfick befohlen, sich zum Kriegsdienste bereit zu halten, und auch den Amtleuten entsprechende Weisung erteilt (s. L. Keller: G. d. W. 8. 241). Ffir den 8. Jan« 1534 hatte er eine landst&ndische Be- ratung nach Rheine anberaumt (Yerschreibung der 8t&dte dazu aus Bever- gem vom 26. Dez. 1533 im St-A. M., Landtags-Akten 1532—1537). Aber wir wissen Nichts über die Yerhandlungen daselbst, und weiteren ernsten Vorbereitungen des Bischofs gegen Münster begegnen wir erst im Februar (8. weiter unten).
Digitized by VjOOQ IC
478 Anno 1534 acta.
M. Jan. nostris clementer arertit. Hi sie armati in diem seqnentem clausis interim portis civitatis consistont. Dmn antem haec agontnr, dno viri peregrino et innsitato habitn amicti adsunt^ qni circa diem 13. lannarii Monasterinm renerant et apnd Knip-